سؤالهای اساسی پژوهش: در این پژوهش، نیازهای پژوهشی در قالب سؤالهایپژوهش ارایه می شود که مهمترین این سؤالها عبارتند از:
تعریف توسعه از دیدگاه امام(ره)چیست؟
ابعاد توسعه از نظر حضرت امام(ره)چه هستند؟
ارتباط دین و توسعه از نظر امام(ره)چیست؟
نگرش توسعه از دیدگاه امام(ره) کدامیک از عوامل (بیرونی یا درونی) را مورد توجه قرار می دهد؟
مفروضات توسعه از دیدگاه امام(ره)کدامند؟
ارتباط توسعه مدیریت و مدیریت توسعه از دیدگاه امام(ره)چگونه است؟
تقدم و تأخر کارکردهای مختلف از دیدگاه امام(ره) چگونه است؟
اصول برنامه ریزی توسعه از دیدگاه امام(ره) کدامند؟
استراتژی ها و برنامه های توسعه اقتصادی از دیدگاه امام(ره) کدامند؟
استراتژی ها و برنامه های توسعه سیاسی از دیدگاه امام(ره) کدامند؟
معیارهای توسعه یافتگی و توسعه نیافتگی از نظر حضرت امام(ره) کدامند؟
راههای دستیابی به معیارهای توسعه از نظر حضرت امام(ره) چه هستند؟
فرهنگ توسعه متناسب با نظام ارزشی از دیدگاه حضرت امام(ره) چه هست؟
برای تقویت پایههای فرهنگی جامعه در راستای اهداف متعالی توسعه چه مکانیزمهایی از دیدگاه امام(ره) مورد نیاز است؟
بهطور کلی سؤالهای اساسی این پژوهش حول محور ابعاد مختلف توسعه است که در این پژوهش تلاش خواهد شد تا هر یک از ابعاد مدیریت توسعه متناسب با ابعاد علمی توسعه از دیدگاه امام(ره) استخراج و مورد تحلیل قرار گیرد و در نهایت پاسخهای مورد نظر نیز به روش علمی در قالب مدلی جامع استخراج شود.
روش پژوهش: روش توصیفی است که با استفاده از مطالعات کتابخانهای و تکنیک تجزیه و تحلیل محتوا اطلاعات مورد نظر جمع آوری و تجزیه و تحلیل میشود و با استفاده از روش تطبیقی دیدگاه صاحبنظران و تئوریپردازان توسعه با دیدگاه های امام(ره) مورد مقایسه قرار می گیرد.
بهعبارت دیگر، تحلیل محتوا روشی است که بهمنظور دستیابی به ویژگیهای مختلفپیام، دیدگاهها و اندیشههای صادر کننده پیام، علل صدور پیام و آثار پیام برای تجزیه وتحلیل عینی و منتظم پیامهای مختلف که از طرق گوناگون مبادله میشود، بهکار میرود [12]. برای تحلیل علمی بیانات امام(ره) که در مجموعه 22 جلدی صحیفه امام(ره) تدوین شده است، روش تحلیل محتوا، بهعنوان کارآمدترین روش، پژوهشگر را در استخراج مطالب و متغیرهای مورد نظر، متناسب با مدل مفهومی پژوهش، یاری خواهد نمود.
بررسی رهنمودها، گفتار و سیره عملی حضرت امام(ره) از جنبههای مختلف قابل بررسی است که در پژوهش حاضر، بررسی دیدگاه های ایشان از جنبه مدیریت توسعه مورد توجه است. برای انجام این پژوهش، مجموعه 22 جلد صحیفه امام (ره) بهعنوان منبع اصلی مبنای مطالعهی مورد نظر است که البته علاوهبر آن از سایر منابع مرتبط نیز استفاده لازم بهعمل آمده است.
تجزیه و تحلیل یافتهها و ارایه الگو
با عنایت به اهمیت توسعه در تمامی جوامع، محورها و راههای دستیابی به آن در ادبیات علمی مدیریت توسعه مورد شناسایی قرار گرفت و در نهایت مدل مفهومی متشکل از مؤلفهها و عناصر توسعه همه جانبه ارایه شد. سپس دادههای مورد نیاز هر یک از متغیرها و مفاهیم مدیریت توسعه از بیانات حضرت امام(ره) که در مجموعه 22 جلدی صحیفه امام(ره) تدوین شده، گردآوری که در نهایت با برقراری ارتباط بین محورها، مفاهیم و متغیرهای مدیریت توسعه، الگویی جامع در خصوص مدیریت توسعه از دیدگاه امام(ره) طراحی شده که در این بخش به تشریح و تبیین این الگو می پردازیم.
امام خمینی(ره) برای بیان مفهوم توسعه از واژههایی همچون : رفاه عمومی، سازندگی، بازسازی، نوسازی، سعادت معنوی، ترقی، پیشرفت، رفاه، آسایش، تمدن و مدرنیزه استفاده میکنند.[7](ج4 و 5) هر چند که همه این واژه ها دارای مفهوم توسعه هستند، ولی در دیدگاه امام(ره) دارای اهمیت یکسان نیستند. امام(ره) واژه توسعه معنوی و سعادت معنوی را از دیگر واژه ها متمایز می نمایند و برای آن اهمیت ویژه ای قائل هستند، بهگونه ای که آنرا هدف نهایی و رسالت اساسی جامعه میدانند و سایر واژه ها و مفاهیم را بهعنوان هدف ابزاری جامعه مورد توجه قرار میدهند که باید در خدمت سعادت معنوی افراد جامعه باشند [7]. امام(ره) توسعه را فرآیندی تکاملی و همه جانبه(مادی و معنوی)، بهمنظور اصلاح ونوسازی جامعه متناسب با نظام ارزشی اسلامی برای تحقق سعادت معنوی افراد انسانیمی دانند، و هر دو جنبه (معنوی و جسمانی) انسانی را مورد توجه قرار میدهد[7] ج(7،8،9،18،21).
امام(ره) به تبیین ارتباط دین با توسعه می پردازند و ضمن تأکید بر جامعیت اسلام برای هدایت برنامههای توسعه جامعه از جنبه مادی و معنوی، اهمیت قوانین اسلامی را برای هدایت جهات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی مورد اشاره قرار می دهند و با ذکر مصادیق مختلفی، به مقابله با کسانی بر میخیزند که اسلام را مخالف توسعه و تمدن قلمداد می کنند. ایشان معتقدند، اسلام نه تنها با توسعه مخالفتی ندارد، بلکه از این جهت، تمدن اسلامی مقدم بر سایر تمدنهاست و همواره رفاه عمومی در جامعه برای تحقق سعادت معنوی از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است [7].
نگرش امام(ره) به توسعه
در مورد اینکه در فرآیند توسعه چه دیدگاهی باید حاکم باشد، نظرات مختلف است.
بهطور کلی دو دیدگاه برجسته را پیرامون توسعه کشورها میتوان بیان کرد.
الف. توسعه برونزا3 : این دیدگاه از اوایل دهه 1950 میلادی شروع شد و تا اواخر دهه
1960 میلادی ادمه یافت. در این دوره به طور عمده توسعه مترادف با رشد فرض میشد و علاوهبر آن، توسعه نیافتگی را ناشی از مناسبات خارجی با کشورهای توسعه یافته می-دانستند و معتقد بودند که اگر کشورهای جهان سوم میخواهند توسعه یابند، باید با الگو قرار دادن کشورهای غربی و فرهنگ آنها، راه توسعه را بپیمایند. نمونه های این نوع تفکر را میتوان در » برنامه های مارشال « و » اصل چهار ترومن « دید.
ب. توسعه درونزا 4 : نظریه توسعه از درون از اوایل دهه 1970 میلادی به بعد شکل گرفت. در این دیدگاه مفهوم رشد و توسعه مترادف یکدیگر نیستند. این دیدگاه، توسعه نیافتگی را عمدتاً ناشی از عدم انعطافپذیری ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و همچنین آنرا ناشی از تحت سلطه قرار گرفتن کشورهای توسعه نیافته میداند. با این حال در این دیدگاه، عوامل درونی و بیرونی هر دو با هم بهعنوان موانع عدم توسعه کشورهای تلقی

out-ward Oriented Development
in-ward Oriented Development
میشود. بدین ترتیب در این دیدگاه کشورهای توسعه نیافته باید ساختارهای درونی خودرا بهگونهای تغییر دهند که بتوانند پاسخگوی نیازهای توسعه باشند. البته برقراری روابطمثبت بین کشورهای شمال- جنوب میتواند توسعه کشورهای جنوب را تسریع بخشد [1].
با توجه به طرح نگرش از درون و بیرون به توسعه، امام (ره) علل و عوامل عقب ماندگی کشور را هم ناشی از عوامل درونی و هم ناشی از عوامل بیرونی میدانند. ایشان ضمن اشاره به روابط استعماری کشورهای توسعه یافته با کشورمان، استراتژی آنها در برقراری رابطه با ایران را، وابسته نگه داشتن و استمرار عقب ماندگی کشور می دانند؛ به گونه ای که در سایه چنین شرایطی، منابع طبیعی را چپاول نمایند [7] .امام(ره)، بارها نقش استعمارگران را در عقب ماندگی ایران مورد اشاره قرار داده اند، ولی با اینحال در دیدگاه امام(ره) کشورهای خارجی دارای برخی امکانات و توانمندیهایی هستند، که می تواند از این امکانات بهره مند شد [7]. هرچند که باید این نکته را مد نظر قرار داد که در برقراری ارتباطات، آزادی و استقلال کشور دچار خدشه نگردد و اصل احترام متقابل بر آن حاکم باشد [7]. امام(ره) علل و عوامل توسعه نیافتگی ایران را تنها در عوامل خارجی جستجو نمی کند، بلکه اهمیت عوامل داخلی به زعم امام(ره)، به حدی است که حتی اگر چنانچه عوامل خارجی موانعی را برای توسعه فراهم نمایند، نقائص درونی و قصور و کوتاهی عوامل درونی، زمینه چنین امری را فراهم نموده است. بنابراین در دیدگاه ایشان، اصلاح موانع درونی، اصلاح موانع بیرونی را نیز بهدنبال خواهد داشت [7] (ج8،9،14،16،17،21).
نگرش امام(ره) به توسعه را می توان با نگرش اقتصاددانان توسعه مورد مقایسه قرارداد، به -گونه ای که در دیدگاه ایشان، اقتصاد واحد مردود است [7] ( ج18، ص219)، ولی منافع متقابل شمال- جنوب در صورت تحقق اصل احترام متقابل قابل تصور است [7] (ج18). بهطور کلی میتوان گفت، که امام(ره) در نگرش خود به توسعه، موارد ذیل را مورد توجه قرار می دهند.
الف. رشد (پیشرفت مادی) تنها بخشی از فرآیند توسعه (پیشرفت معنوی) و بهعنوان ابزار آن محسوب میشود.
علل توسعه نیافتگی جوامع حاصل نابسامانی درونی جامعه و سیاستهای استعماری قدرتمندان است.
برقراری روابط سازنده و متعادل کشورهای جنوب- شمال، می تواند در فرآیندتوسعه جوامع عقب مانده مؤثر باشد، مشروط بر آنکه استقلال و آزادی، احترام متقابل ومعامله عادلانه رعایت شود.

امام

توسعه

نظریه

مفروضات

خمینی
)
ره
(

توسعه
جامعه

فرهنگ

بر

مبتنی

خطی

چند

تغییرات

ا

ثانویه

تدریجی

تکامل

و

اولیه

ساسی

ا

همیت
توسعه

در

درونی

و

بیرونی

عوامل

توامان

امام

توسعه

نظریه

مفروضات


پاسخ دهید