ویراستار انگلیسی: دکتر مجتبی ویس مرادی – علیرضا قریب
ویراستار فارسی: دکتر فاطمه الحانی
حروفچینی و صفحهآرایی: فرشته حیدری
طرا ح جلد: اصغر سورانی
ناشر: انجمن علم ی پرستار ی ایران
نشانی: تهران – میدان توحید – دانشکده پرستاری و ماما یی تهران
کدپستی: 1419733171، صندوق پستی: 398/14195، تلفن و نمابر: 66592535
e-mail: info@jne.ir , Website: http://jne.ir

آموزش پرستاری دوره 3 شماره 1 (پیاپی 7) بهار 1393، 20-12 تأثیر برنامه آموزش خانواده بر میزان افسردگی، اضطراب و استرس مراقبین خانوادگی سالمندان مبتلا به دمانس

فاطمه قائدی حیدری، سعید پهلوانزاده، جهانگیر مقصودی، زهرا قضاوی

چکیده

مقدمه: با توجه به آمار رو به فزونی جمعیت سالمندان و به دنبال آن، افـزایش مبتلایـان بـه اخـتلالات مـزمن از جملـهدمانس، انتظار می رود تعداد مراقبین خانوادگی و فراوانی عوارض مراقبتی به ویژه عوارض روانی نظیر اضـطراب، افـسردگی و…
افزایش یابد . بدین جهت مطالعه کنونی با هدف تعیین تأثیر برنامه آمـوزش خـانواده بـر میـزان افـسردگی، اضـطراب و اسـترسمراقبین خانوادگی سالمندان مبتلا به دمانس انجام گرفت.
1268732239263

Downloaded from jne.ir at 10:38 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:38 +0330 on Wednesday October 11th 2017

روش: این مطالعه به صورت کارآزمایی بالینی بوده که تأثیر یک برنامه آمـوزش خـانواده را بـرروی 50 نفـر از مـراقبینخانوادگی در مراکز ارجاع سالمندان مبتلا به دمانس واقع در شهر اصفهان با استفاده از نمونهگیری آسـان و تخـصیص تـصادفیبرای قرار گیری در گروههای مطالعه بررسـی نمـوده اسـت. ابـزار جمـع آوری داده هـا، آزمـون معاینـه مختـصر وضـعیت روانـی(MMSE) و پرسشنامه DASS (فرم 42 سؤالی) بود. داده ها با نرمافزار SPSS v.16 و با استفاده از آزمـو ن هـای کـای دو، تی مستقل و تحلیل واریانس با اندازه گیری های مکرر مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند.
یافتهها: دو گروه از نظر مشخصات دموگرافیک اختلاف معنـا داری بـا یـک دیگـر نداشـتند. میـانگین نمـره افـسردگی، اضطراب و استرس در گروه آزمون به طور معناداری نسبت به گروه کنترل در مراقبین کاهش یافت (01/0<p).
نتیجهگیری: از آنجایی که اجرای این برنامه توانست وضعیت روانی مراقبین خانوادگی سـالمندان مبـتلا بـه دمـانس رابهبود بخشد، پیشنهاد می شود که برنامههایی در این راستا تدوین و توسعه یابند و ارزیابی آن ها در قالـب پـژوهش هـ ای مختلـفانجام گیرد.

کلید واژه ها: آموزش، مراقبین خانوادگی، دمانس، افسردگی، اضطراب، استرس

تاریخ دریافت: 18/8/1392 تاریخ پذیرش: 18/1/1393

مقدمه

براساس آمارهای به دست آمده از سازمان بهداشت جهانی، امروزه 3/24 میلیـون نفـر در سرتاسـر جهـان بـهاختلالات دمانس مبتلا هستند و سالانه 6/4 میلیـون نفـرمورد جدید به این تعداد افزوده می شود (1). در ایران، هنوزاختلالات دمانس غربالگری نشده است، اما انجمن جهانیآلزایمر تخمین زده است که حـدود 250000 تـا 300000 نفر در ایران به این بیماری مبتلا هستند (2). انتظار می رود با افـزایش جمعیـت سـالمندان، تعـداد مبتلایـان بـه ایـناختلالات در دنیا افزایش یابد (3و4).
معمولاً اختلالات دمانس دارای سـیر پیـشروندهای هستند (1و5)؛ به گونهای کـه مبتلایـان بـه آن، سـرانجاماحتیاج به مراقبت پیـدا مـی کننـد؛ چـرا کـه بـه تـدریج درمراقبت از خود ناتوانتر می شوند تا حدی که بایـد در تمـام24 ساعت شبانه روز مورد مراقبـت و حمایـت قـرار گیرنـد
(6و7). اکثر بیماران مبـتلا بـه دمـانس در خانـه و توسـطمراقبین غیر رسمی مانند اعضای خانواده و دوسـتان تحـتمراقبت قرار می گیرند. تقریباً 32% این مـراقبین بـه مـدتبیش از 5 سال و 12% به مدت بیش از 10 سـال از بیمـارخود مراقبت می کنند (8).
بیماری دمانس معمولاً زمینه رابطـه بـین مراقـب وبیمار را تغییر می دهد. بـه طـور نمونـه، مـراقبین تغییـراتچشمگیری در بیمار خـود ماننـد از دسـت دادن حافظـه وتغییر در عملکرد شناختی و شخصیت مشاهده می کنند کـهگاهی باعث می شود مراقب احساس کنـد بیمـارش فـردینی ست ک ه ق بلاً او را م ی ش ناخته و از نظ ر رفت اری و شخصیتی تغییرات زیادی کرده است (9). همچنین همـسر بیمار ممکن است اظهار ک ند که پیوند خانوادگی وی از همگسسته شده و زندگیاش بی معنا شده است (10). بنـابراینمراقبت از بیمـاران مبـتلا بـه دمـانس، اسـترس زا بـوده ومستلزم برخورداری از استراتژیهای سـازگاری بـا مـسایلعاطفی حاصل از چنین مراقبتی می باشد (14-11).
مراقبــت از مبتلایــان بــه دمــانس، مــراقبین را درمعرض پیامدهای روانی نامطلوب قرار می دهد که از جملـهآنها می توان به اضطراب و افـسردگی اشـاره نمـود (11).
شیوع افسردگی در مراقبین سـالمندان مبـتلا بـه دمـانسبسیار بالاتر از غیرمراقبین و مـراقبین سـایر بیمـاریهـ ای مـزمن مـی باشـد (15) و حـدود 30 تـا 80% در مطالعـات مختلف برآورد شده است (16). مطالعات نیز نشان می دهند که حدود یـک چهـارم مـراقبین مبتلایـان بـه دمـانس ازاضطراب رنـج مـی برنـد (17). همچنـین مطالعـات نـشانمی دهند که 20% مراقبین از نظر اخـتلالات روان پزشـکیمانند افسردگی تحت درمان قرار می گیرند (18).
با توجه بـه بـروز نـسبتاً بـالای عـوارض روانـی درمراقبین خانوادگی مبتلایان به دمـانس، آن هـا نیـاز دارنـددرباره بیماری و نحوه مراقبت از آن آمـوزش ببیننـد (19).
در این راستا در برخی از کـشورها برنامـههـ ای حمـایتی وآموزشی متنوعی برای خانواد ه های بیماران مبتلا به دمانس وجود دارد و مطالعات متعددی نیز به ارزیابی این برنامههـ ا پرداختهاند. در ایران نیز به منظور تعیین وضعیت افسردگی،اضــطراب و اســترس مــراقبین و بــه دنبــال آن، تهیــهبرنامههای آموزشی مناسب برای آنها پژوه شهای اندکیانجام گ رفته است . پـژوهش زهـری و همکـارانش کـه بـاهدف بررس ی مش کلات مراقبـتکننـدگان اصـلی بیمـارانمبتلا به آلزایمر مراجعه کننـده بـه انجمـن آلزا یمـر تهـران انجام گرفت، نشان داد که اکثریت مراقب تکنندگان بیماران مبتلا به آلزا یمر مشکلات خود را در حد شدید و بـالا بیـ ان کردند. در این مطالعه شایعترین مشکلات مراقبین، مشکل در برقرار ی ارتباط با بیمار و سایر اعـضا خـانواده، اخـتلالخواب و خستگی گزارش شده بود (20). مطالعه پهلوان زاده و همکاران با بهر هگیـری از برنامـه مبتنـی بـر مـشکلاتمراقبین که بـا هـدف بررسـی تـأثیر آن بـر بـار مـراقبینخانوادگی انجام گرفت، نشان داد که این برنامه توانست از شدت عوارض مراقبتی از جمله بار روانی، بکاهد (39). لـذابا توجه به نتایج مطالعات قبلی و عوارض روانی، دشـواریقابل توجه مراقبت از بیمـاران مبـتلا بـه دمـانس و تـأثیر نامطلوب این پیامدها بر کیفیت مراقبتهای ارایه شـده بـهسالمندان مبتلا به دمانس، مطالعه حاضر بـا هـدف تعیـینتأثیر برنامه آموزش خانواده بر میزان افسردگی، اضطراب واسترس مراقبین سالمندان مبتلا به دمانس انجام گرفت.

روش مطالعه

1268732239263

Downloaded from jne.ir at 10:38 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:38 +0330 on Wednesday October 11th 2017

این مطالعه، نوعی پژوهش کارآزمایی بالینی تـصادفیبوده کـه در سـال 1388 انجـام شـده اسـت. جامعـه مـوردپژوهش را مراقبین خانوادگی سـالمندان مبـتلا بـه دمـانسساکن شهر اصفهان تشکیل می دادند. روش نمون ه گیـری بـهصورت آسان صورت گرفـت. معیارهـای ورود بـه پـژوهش برای نمون هها عبارت بودند از: مراقب اصلی بیمار بودن و بـهعهده گرفتن مسؤولیتهای مراقبتـی از بیمـار، داشـتن سـنبالای 21 سال (21)، تحـصیلات بـالاتر از مقطـع ابتـدایی،ارایه مراقبت فقط به بیمار مبتلا به دمانس در خـانواده، عـدمحضور قبلی در جلسات آمـوزش خـانواده دربـاره مراقبـت ازسالمند، عدم مشارکت مراقبین دیگر در مراقبت از سـالمند ونیز معیارهای خروج یا عدم پذیرش شامل حضور در کمتـر از4 جلسه برنامه آموزش خانواده، فـوت بیمـار حـین مطالعـه،ابتلا به بیماری جسمی و روانی حاد و مزمن شناخته شـده ای که مانع مراقبت از بیمار شود، مصرف فعال مواد یا داروهـایروان گردان و واگذاری سالمند به مراکـز مراقبتـی طـولانیمدت در طی مطالعه بودند. در این مطالعه، حجـم نمونـه بـاتوجه به مطالعه مشابه (22)، 50 نفر محاسبه شد که با توجـهبه احتمال ریزش نمونهها در طی پژوهش، تعداد نمونهها 60 نفر برآورد شد. نمونهگیـری در 4 مـاه اول سـال 1388 و بـامراجعـه بـه بیمارسـتان تخصـصی روان پزشـکی مـدرس و درمانگاه روان پزشکی شریعتی شهر اصفهان که مراکز ارجاعسـالمندان مبـتلا بـه دمـانس مـی باشـد، از میـان مـراقبین سالمندان مراجعه کننده به این مراکز انجـام شـد. سـپس بـااستفاده از قرعه کشی، مراقبین به طور تصادفی در یکی از دوگروه آزمون (30نفر) و کنترل (30نفر) قرار گرفتنـد . مـراقبینگروه آزمون پس از تکمیل فرم رضـایت آگاهانـه در برنامـهآموزش خـانواده شـرکت کردنـد. در ایـن برنامـه بیمـاران ومراقبین گروه کنترل حضور نداشـتند. بـرای رعا یـ ت اصـولاخلاق پژوهش، در پایان تحق یق از مراقبین خانوادگ ی گـروهکنترل نیـ ز طـی تمـاس تلفنـی بـرای شـرکت در جلـساتآموزشی دعوت به عمل آمد که اکثر مراقبین در این جلساتش رکت کردن د. پروتک ل آم وزش م راقبین خ انوادگی دردانشگاه علوم پزشکی اصفهان، براساس برنامههای آموزشی برگرفتـه از مقـالات و بـا همکـاری اعـضای هیـأت علمـی گروه های آموزشـی روانپزشـکی و روان پرسـتاری دانـشگاهتدوین شد . محتـوای ایـن برنامـه مبتنـی بـر یـک کتابچـهآموزشی بود که پژوهشگر پس از بررسی مقالات و مطالعاتکتابخانهای، آن را تهیه و تدوین نموده و جهت تأیید محتـوا،آن را در اختی ار 20 نف ر از همک اران گ روه ه ای آموزش ی روان پزشــکی، مغــز و اعــصاب، روان شناســی بــالینی و روان پرستاری دانشگاه علوم پزشکی اصفهان قـرار داده بـود.
این برنامه طی 5 جلسه هفتگـی (23) بـه روش سـخنرانی،بحث گروهی (در گرو ههای 15-10 نفره ) (24) و پرسـش وپاسخ مطابق جدول شماره 1 برنامهریزی و اجرا شـد. مـدتهر جلسه 90 دقیقـه (25) و محـل برگـزاری ایـن جلـسات،بیمارستان نور شهر اصفهان بود. این برنامـه تحـت نظـارتمستقیم پژوهشگر اول که به عنـوان مربـی و عـضو هیـأت علمـی دان شگاه و دانـ شآموخت ه روانپرسـتاری در مقط ع کارشناسی ا رشد با چندین سال سابقه تدریس در دانـشگاه وآموزش به بیماران و خانوادههای آنان می باشد، انجام گرفت.
در ضمن لوح فشرده این برنامه بـه تفکیـک جلـسات بـدونحضور مراقبین تهیه و در اختیار مراقبین گـروه آزمـون قـرارگرفت. در این مطالعه، تشخیص بیماری دمانس در بیمـاراناز ط ریق مصاحبه بالینی ساختار یافتـه و براسـاس DSM-Diagnostic & Statistical Manual ) IV-TR
1268732239263Downloaded from jne.ir at 10:38 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:38 +0330 on Wednesday October 11th 2017

of mental disorders –IV-Text Revised) توسـط متخـصص روان پزش کی سـالمندان انجـام گرف ت. همچنـین قبـل از اجـرای برنامـه جهـت بررسـی وضـعیت شناختی سالمندان، از آزمون معاینه مختصر وضـعیت روانـی (Mini Mental Status Examination: MMSE) (26) استفاده شد کـه در مطالعـات انجـام شـدهدیگر، روایی آن از طریق روش ملاکی هم زمان و پایـایی آناز طریق تعیین آلفای کرونباخ و دو نیمه کردن حاصل شـدهبود (78/0=α و 71/0=r) (27). این آزمـون دارای 30 آیـتم میباشد و برخی از کارکردهای شناختی شـامل جهـت یـابی،ثبت اطلاعات، توجـه و محاسـبه، یـادآوری و مهـارتهـ ای زبانی را می سنجد (28و29). جهت جمـعآوری اطلاعـات درمراقبین از پرسشنامه 42 سؤالی Depression ) DASSAnxiety Stress Scale 42) اسـتفاده گردیـد . ایـنمقی اس، ی ک پرس شنامه خودگزارش ی اس ت ک ه توس ط Lovibond در سـال 1995 طراحـی و سـاخته ش د. وی ویژگیهای روانسنجی آن را برروی نمون ههای دانش آموزی و غیربالینی تعیین کرد (30). ایـن پرسـشنامه سـه وضـعیتروانی اضطراب، افسردگی و اسـترس را مـورد ارزیـابی قـرارمی دهد و دارای آیتمهای مربـوط بـه علایـم و نـشانههـ ای افسردگی (14 سؤال)، اضطراب (14 سـؤال) و اسـترس (14 سؤال) است. برای پاسخ گـویی بـه هـر آیـتم، امتیـازات بـهصورت اصلاً (0)، تاحدی (1)، تا حد زیادی (2) و خیلی زیـاد(3) اختصاص یافته که مجموع امتیازات کسب شـده توسـطمراقبین، میزان افسردگی، اضطراب و استرس تحمیـل شـدهبه آنها را به صورت تخمینی با دامنه نمراتـی بـین حـداقل صفر تا حداکثر 42 نشان می دهد. ویژگیهـ ای روان سـنجیاین پرسشنامه در ایران توسـط افـضلی و همکـاران بـرروی نمونه 400 نفـری از دانـشآمـوزان مقطـع دبیرسـتان شـهرکرمانـشاه در سـال 83-1382 مـورد بررسـی و تأییـد قـرار گرفت. یافتههای مطالعه، همبستگی مقیاس افـسردگی ایـنآزمون را با تست افسردگی بک 849/0، با آزمـون اضـطرابزونـگ 831/0 و بـا سـیاهه اسـترس دانـش آمـوزان 757/0 گزارش کرده است. ضریب آلفای محاسبه شده برای مقیاسافـسردگی، اضـطراب و اسـترس بـه ترتیـب 94/0، 85/0 و 87/0 گزارش گردید (31). همچنین ایـن پرسـشنامه توسـطسپهری و سامانی در سال 1385 نیز مـورد اعتباریـابی قـرارگرفته که ضریب آلفای آن به ترتیب برای افـسردگی، 89/0، اضطراب 84/0 و استرس 68/0 گـزارش شـده اسـت (32).
این پرسشنامه قبل، بلافاصله بعد و یک ماه پـس از اجـرایبرنامه آموزش خانواده در هر دو گروه تکمیل شد. اطلاعـات جمعآوری شده از این پـژوهش توسـط نـرم افـزارSPSS v.16 و آمــار توصــیفی (فراوانــی و میــانگین ) و تحلیلــی (آزمونهای آمـاری تـیمـستقل ، آنـالیز واریـانس بـا تکـرارمشاهدات و کایاسکوئر) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

یافتهها
از 60 جفت مراقب- بیمار (60 بیمار و 60 مراقـب) مبتلا به دمانس که وارد مطالعه شدند، در گـروه آزمـون 5 نفر و در گروه کنترل 5 نفر از مراقبین به علت عدم حضورکامل د ر جلسات آموزشی و نیز عدم مراجعه بلافاصله پساز اجرای برنامه آموزش خانواده و یـک مـاه پـس از آن، ازپژوهش حذف شدند و آنالیز دادهها روی 50 جفت مراقب- بیمار باقی مانده انجام گرفت.
ابتــدا بــا اســتفاده از آزمــون هــ ای کولمــوگروف- اسمیرنوف، توزیع نرمال متغیرها مورد بررسی قرار گرفت ونرمال بودن دادهها مورد تأیید قـرار گرفـت. 84% مـراقبینگروه آزمون و 68% مراقبین گـروه کنتـرل، مؤنـث بودنـد.
میانگین سن در گـروه آزمـون (13/15)88/42 و در گـروهکنتـرل، (51/14)56/46 بـود. اکثریـت مـراقبین در گـروه آزمون (84%) و کنترل (78%) متأهل بودند . در هر دو گروهآزم ون (48%) و کنت رل ب یشت ر (72%) م راقبین دارای تحصیلات ابتدایی بودند. در گروه آزمـون، اکثـر مـراقبین،فرزند بیمار (40%) و در گروه کنترل، همـسر بیمـار (48%) بودند. هم چنین نتایج مطالعـه بـا اسـتفاده از آزمـونهـ ای کای اسکوئر و تی مـستقل نـشان داد کـه دو گـروه از نظـرمشخصات دموگرافیک اختلاف معنادار آماری بـا یکـدیگر ندارند.
در مورد مراقبین خانوادگی بیماران مبتلا به دمانس،میانگین نمره افسردگی گروه کنترل قبل، بلافاصله و یـکماه بعد از مداخله، به ترتیـب 42/18، 68/26 و 1/27 بـود،در حالی که ایـن مقـادیر بـرای گـروه آزمـون بـه ترتیـب36/17، 33/11 و 08/10 به دست آمد و براسـاس آزمـونتی مستقل، هیچ تفـاوت معنـا داری بـین گـروههـ ا از نظـرافسردگی قبل از مداخله، وجود نداشت.
آزمون تحلیل واریانس با انـدازهگ یـریهـ ای مکـررنشان می دهد که تفاوت دو گـروه از نظـر میـانگین نمـرهافسردگی معنادار است (01/0<p). این یافته نشان می دهد که کاهش افسردگی در گروه آزمون نسبت به گروه کنترلمعنادار بود.
همچنـین یافتـه هـا نـشان داد کـه میـانگین نمـره اضطراب گروه کنترل قبـل، بلافاصـله و یـک مـاه بعـد ازمداخله، به ترتیب 54/12، 36/19 و 01/20 بـود، در حـالیکه این مقادیر برای گروه آزمون به ترتیب 57/14، 92/10 و 72/9 به دست آمد و براساس آزمون تـی مـستقل، هـیچتفاوت معناداری بـین گـروههـ ا از نظـر اضـطراب قبـل ازمداخله، وجود نداشت.
آزمون تحلیل واریانس با انـدازهگ یـری هـای مکـررنشان می دهد که میانگین نمره اضطراب در گروه آزمون بهطور معناداری پایینتر از گروه کنترل است (01/0<p). بـراین اساس کاهش اضطراب در گروه آزمون نسبت به گروه کنترل معنادار بود.
همچنـین یافتـه هـا نـشان داد کـه میـانگین نمـره استرس گروه کنتـرل قبـل، بلافاصـله و یـک مـاه بعـد ازمداخل ه، ب ه ترتی ب 37/26، 52/24 و 02/25 و در گ روه آزم ون ب ه ترتی ب 48/25، 12 و 42/11 ب ود و براس اس آزمون تیمستقل، هیچ تفاوت معناداری بین گروهها از نظراسترس قبل از مداخله، وجود نداشت.
1268732239263Downloaded from jne.ir at 10:38 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:38 +0330 on Wednesday October 11th 2017

آزمون تحلیل واریانس با انـدازهگ یـری هـای مکـررنشان می دهد که میانگین نمره اسـترس در گـروه آزمـونپایین تر از گروه کنترل است (01/0<p).
تغییرات دوره سالمندی، تعریف، مراحل و علایم، عوامل خطرساز، روش های تشخیصی و درمانی بیماری دمانس جلسه 1
راههای بهبود ارتباط با بیمار، غذا دادن، راههای کنترل و مواجهه با بی اختیاری ادرار و مدفوع، روشهای بهبود خواب، حمامکردن و رعایت بهداشت فردی، لباس پوشاندن به بیمار جلسه 2
روشهای کنترل رفتارهای غیرعادی بیمار شامل رفتارهای تکراری، تعقیب شدن توسط بیمـار، فریـاد زدن، خنـده و گریـهبی مورد و بیتوجهی به قوانین اجتماعی جلسه 3
روشهای کنترل رفتارهای غیرعادی بیمار شامل راه رفتن بیش از حد و بی قراری، مخفی کردن اشـیا، شـکایت و تهمـت ومقاومت بی جا و یکدندگی جلسه 4
روشهای کنترل رفتارهای غیرعادی بیمار شامل ولگردی و سرگردانی، پرخاشـگری، اقـدمات ایمنـی در خانـه، روشهـ ای سرگرم کردن بیماران در خانه و روش های کاهش بار مراقبتی جلسه 5
جدول 1- جلسات برنامه آموزش خانواده

جدول 2- مقایسه استرس، اضطراب و افسردگی مراقبین گروه کنترل و آزمون قبل، بلافاصله و یک ماه بعد از اجرای برنامه آموزش خانواده زمان قبل از اجرای برنامه بلافاصله بعد از اجرای برنامه یک ماه بعد از اجرای برنامه
گروه p-value متغیر کنترل آزمون کنترل آزمون کنترل آزمون
-127241-492934


پاسخ دهید