Fk nkAkcompl
 j 1 Aj,k.Aj,kنقشههای بهدست آمده برای سه زیرشاخص شدت ترافیک، اثر همسایگی و درجه قطعه قطعـه شـدگی، در محـ یط GIS بـااســتفاده از تــابعFuzzy membership در دامنــه0 تــا 100 استاندارد شدند. در ادامه، بـرا ی محاسـبه شـاخص SPROAD، طبق رابطه (4)، جمع هندسی برروی لایه هـای اسـتاندارد شـدهاعمال شد:
n
SPROADIk i w .Iik,norm
 w .TT k,norm  w .Vv k,norm  w .FF k,normدر فرمول مذکور، SPROADIk: شاخص مکانی آشفتگی جادهای در شبکه k میباشد. N: تعداد زیرشاخصها (که در این مطالعـهبرابـر اسـت بـا 3 و {wi = { wT, wV, wF کـهw بیـ انگر وزن اختصاص داده شده به هر زیرشاخص مـیباشـد (14). در ایـ ن مطالعه، وزن اختصاص داده شده بههر سه زیر شاخص یکسـانو برابر با 33/0 درنظر گرفته شد.
یکی از مزیتهای ایـ ن شـاخص، اسـتفاده از آن در راسـتای برنامهریزی حفاظتی در منطقه مطالعـه مـیباشـد ( 14). بـه همـین منظور، رویهمگذاری نقشه SPROADI حاصـل بـا نقشـه شـبکهمناطق حفاظت شده و نقشه مطلوبیت زی ستگاه یوزپلنگ آسـ یایی در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی انجام گرفت. نتایج حاصل، علاوه بر اینکه در شناسایی نواحی تهدید شده و سالم در راستای از بین بردن اثرات در داخل و خارج از مناطق حفاظت شده مفید است، در شناسایی گپ حفاظتی نیز کاربرد دارد.

نتایج و بحث
نتایج حاصل از آنالیزها، نشان میدهد که طول کـل جـاده هـای موجود در شرق استان اصـفهان، 26/1051 کیلـومتر مـیباشـد.
جدول 1، میانگین ترافیک محاسبه شده در تعدادی از جادههای اصلی واقع در شـرق اسـتان اصـفهان را نشـان مـیدهـد. طبـقمذاکرات شخصی با محیطبانـان و رئـیس اداره محـ یط زیسـتواحد نائین، سالیانه نزدیک به 30 تصادف در جاده هـای نـائین- انارک، نائین- اردستان، اردکان- چوپانـان، انـارک- چوپانـان ونائین- اصفهان گزارش شده است که مربوط به گونههای مهمی در 4 طبقه تقسـ یم شـدند. حدآسـتانه طبقـههـا براسـاس روش Natural Break انتخاب شد. این تقسـ یم بنـدی براسـاس مـرورمنابع موجـود انتخـاب شـد (10). بـا توجـه بـه شـکل 2، بـین ارزشهای بهدست آمده برای شدت تراف یـک و اثـر همسـایگی، ارتباط بصری معنیداری وجود دارد. با توجه به شکل 2 (الـف،ب و ج)، بیشترین میـ زان شـدت ترافیـ ک و اثـر همسـایگی در قسمت مرکزی و بیشترین میزان درجه قطعـه قطعـه شـدگی در شرق منطقه مطالعاتی میباشد.
جدول 1. میانگین تعداد وسیله نقلیه در ساعت در جادههای اصلی
انارک- خور- 67 بیاضه- خور اردکان- چوپانان نائین- انارک انارک-خور- 1 جندق- دامغان نام جاده
38 50 102 135 156 174 تعداد کل وسیله نقلیه

چون کاراکال، گربه وحشی، شغال، کفتار، شاه روبـاه، زاغ بـور،توانایی جابهجایی حیوانات را بین قسمتهای مختلف پـا یین هوبره و از همه مهم تر یوزپلنگ آسیایی میباشد. آورده، راههای دسترسی به مناطق با اهمیت و حساسی چـوننقشههای تولید شده، نشاندهنده ارزش هـای محاسـبه شـده پناهگاه حیات وحش عباسآبـاد و پـارک ملـی سـیاهکـوه رابرای سه زیرشاخص شدت ترافیک (T)، اثر همسایگی (حاشیه) افزایش داده و باعث افزایش آسیب پـذیری شـده اسـت (5 و (V)، درج ه قطع ه قطع ه ش دگی (F) و ش اخص SPROAD 9).
میباشند (شکل 2). بهمنظور درک بهتر ن تـایج، مقـادیر آشـفتگی نتایج حاصل از رویهمگذاری نقشه SPROADI (شـکل 2-
با اینکه شاخص SPROAD از جمع هر سه زیرشـاخصبهدست آمده، با این حال ارتباط مکانی چشمگیری بـا نقشـهشدت ترافیـ ک و اثـر همسـایگی دارد. شـاخصSPROAD اجرایی شده برای دادههای ترافیکی و جـادهای شـرق اسـتاناصفهان، در دامنه 0 تـا 53/54 قـرار دارد. جـاده هـایی چـونجاده اردکان- چوپانان که از داخـل پناهگـاه ح یـات وحـش عباسآباد عبور کرده است، جادههای انـارک – خـور، نـائین- انارک و جاده جندق- دامغان میزان بالای آشفتگی جادهای را نشان میدهند. برعکس، جاده بیاضـه – خـور کـه در قسـمتشـرقی منطقـه مـورد مطالعـه قـرار دارد، پـایینتـرین میـزان آشفتگی را نشان میدهد. با توجه به شـکل 2- د، حـدود 10 درصد از منطقه مورد مطالعه، تحت تأثیر شبکه جادههـا قـراردارد. شبکۀ جادهای در شهرستانهای نـائین و خوروبیابانـک،علاوه بر اینکه باعـث تکـه تکـه شـدن زیسـتگاه هـا شـده ود) با نقشه مناطق حفاظت شـده نشـان داد کـه پناهگـاه حیـ ات وحش عباسآباد بیشترین تـأث یر را از شـبکه جـادهای در شـرقاستان اصفهان میپذیرد (شکل 3- الف). علت ایـ ن امـر، عبـورجاده اصلی اردکان- چوپانان از داخـل پناهگـاه ح یـات وحـش عباسآباد، همچنین عبور جاده انـارک – خـور و جـاده ا یـراج- هفتومان در حاشـ یۀ شـمالی و شـرق ی پناهگـاه مـیباشـد. آمـارتصـادفات در جـاده اردکـان- چوپانـان بسـیار بـالا مـیباشـد، بهطوریکه سالانه تعداد زیادی از گونـه هـا از جملـه، یوزپلنـگآسیایی، کاراکال و زاغ بور جان خود را در هنگام عبـور از ایـ ن جاده از دست میدهند (مذاکرات شخصی و بازدید میدانی).
با توجه به شـکل 3- ب، نـواحی جنـوبی و جنـوب شـرقی منطقه مطالعه، که شامل مناطق تحت حفاظـت عبـاس آبـاد و سیاه کوه میباشد، مطلوبیت بسیار بالایی برای گونۀ یوزپلنـگآسیایی دارد. با توجه به شکل، شبکۀ جادهای در شرق اسـتاناصفهان، زی ستگاه یوزپلنگ آسیایی را بـه شـدت تحـت تـأثیر قرار داده است، بـ ه طـوریکـه حتـی آن قسـمت از زیسـتگاه مطلوب یوزپلنگ آسیایی که در داخل مناطق تحت حفاظـت عباسآباد و سیاهکوه قرار دارد، تحت تأثیر قرار گرفته اسـت.از آنجاییکه، یوزپلنـگ آسـیایی، گونـه ای در معـرض خطـرانقراض و گونهای با اهمیـ ت جهـان ی مـیباشـد، حفاظـت از زیستگاههای مطلوب این گونه لازم و ضروری میباشد.
با توجه به جـدول 2، نزدیـ ک بـه 77 درصـد از پناهگـاهحیات وحش عباسآباد، زیستگاهی مطلوب بـرا ی یوزپلنـگآسیایی محسوب میشود. با این حال، نزدیک بـه 12 درصـد ازاین پناهگاه تحـت تـأثیر شـبکه جـادهای قـرار دارد. همچنـین، نزدیک به 57 درصد از پارک ملی سیاهکوه، زیستگاهی مطلـوببرای یوزپلنگ آسیایی محسوب میشود که نزدیک به 1 درصـداز این پارک تحت تأثیر شبکه جادهای قرار گرفته است.

نتیجهگیری

شکل 2. نقشههای مربوط به الف) شدت ترافیک، ب) اثر همسایگی، ج) درجه قطعه قطعه شدگی و د) شاخص SPROAD
در این مطالعه، بهمنظور ارزیابی اثرات اکولوژیک شبکه جادههـا برروی زیستگاههای موجود در شرق استان اصفهان، از شاخص SPROAD استفاده شـد . نتـا یح حاصـل نشـان داد کـه مقـادیر شدت آشفتگی حاصل از شبکه جادهها در دامنـه 0 تـا 53/54 میباشد. با توجه بـه نتـایج، نزدیـ ک بـه 10 درصـد از منطقـهمطالعه تحت تأثیر شبکه جادهای قـرار دارد. در مطالعـهای کـه توسط فریدنبرگر در ایالت برنـدنبرگ در آلمـان انجـام گرفـت،شدت آشفتگی جادهای در دامنه 0 تا 67/83 بهدست آمـد ( 14).
با اینکه تراکم شبکه جادهای در شـرق اسـتان اصـفهان کمتـر از آلمان میباشد، ولی درصـد بـالایی از حجـم تراف یـ ک در شـرقاستان اصفهان، مربوط بـه وسـایل نقلیـ ه سـنگ ین مـیباشـد، درحالیکه در آلمان حجم ترافیک مربوط به وسایل نقلیه سـنگ ین، بسیار کمتر میباشد (14).
نوآوری مطالعه، ارزیابی اثرات تجمعی شبکه جادهها برروی زیستگاهها و مناطق تحت حفاظت میباشد. نتـایج نشـانگر بـالابودن شدت آشفتگی جادهای در پناهگاه حیات وحش عباسآباد واقع در جنوب شرقی استان اصفهان، در نتیجـه روی هـم گـذاری شاخص SPROAD با شبکه منـاطق حفاظـت شـده، مـیباشـد.

شکل 3. نقشههای حاصل از الف) رویهمگذاری شبکه مناطق حفاظت شده و نقشه SPROADI، ب) رویهمگذاری نقشه مطلوبیت زی ستگاه یوزپلنگ آسیایی (2) و نقشه SPROADI

جدول 2. مساحت مناطق حفاظت شده، مساحت زیستگاه مطلوب یوزپلنگ آسیایی در هریک از مناطق حفاظت شده و شدت آشفتگی جادهای در هریک از مناطق حفاظت شده
آشفتگی جادهای مساحت زیستگاه مطلوب برای یوزپلنگ آسیایی (هکتار) مساحت (هکتار) منطقه
حفاظت شده
آشفتگی با شدت کم آشفتگی با شدت زیاد 25400 15300 233973 305433 پناهگاه حیات وحش عباسآباد
400 – 116674 205782 پارک ملی سیاهکوه
علت این امر را میتوان در نامناسـب بـودن کـاربری اراضـی و زیرساختهای توسعه در این منطقـه دانسـت (4 و 8). در ایـ ن ناحیه، جاده اردکان- چوپانـان دق یقـاً از داخـل پناهگـاه حیـ ات وحش عباسآباد و جاده انارک- خور از مـرز شـمالی آن عبـورمیکند. با توجه به مرور منابع انجـام گرفتـه و بازدیـ د م یـدانی، شدت ترافیک در ای ن جادهها بسیار بالا است که بیشـتر مربـوطبه عبور و مرور ماشینهای سنگی ن میباشد (جـدول 1). عـلاوهبر آن، آمـار تصـادفات گـزارش شـده در ا یـن جـاده هـا بسـیار بالاست، بهطوریکه سالانه گزارشهایی در رابطه با مرگ و م یـر یوزپلنگ آسیایی، کاراکال، گربه وحشی و زاغ بـور وجـود دارد(بازدید میدانی و مذاکرات شخصی با محیطبانان). دو نیمه شدن این پارک توسط جاده، حرکت و جابهجایی حیات وحش را بـامشــکل مواجــه کــرده اســت (5، 9 و 14). در ایــن منطقــه، زیرگذرهایی برای عبور حیات وحش تعبیه شده که چندان مورد استفاده حیوانات قرار نمیگیرد. علت بالا بودن آمـار تصـادفاتدر این پناهگاه، وجود چشمه در آن طرف جـاده مـیباشـد کـهگونههایی چون پوزپلنگ آسـ یایی و کاراکـال بـرای رسـیدن بـهچشمه مجبورند از جاده عبور کنند. یکی دیگر از تأثیرات منفـ ی ای ن جادهها، افزایش دسترسی شکارچیان به منطقه حفاظت شده میباشد که در نتیجه آن شکار غیرقانونی انجام میگیرد (بازد یـد میدانی).
ع لاوه ب ر آن، نت ایج حاص ل از رویه مگ ذاری ش اخص SPROAD با نقشه مطلوبیت زی ستگاه یوزپلنگ آسیایی نشان داد که مساحت قابل توجۀ از زیستگاههای مطلوب یوزپلنگ تحـتتأثیر شبکه جادهای قرار گرفته است. در واقع حتی قسمت هـایی از زی ستگاه یوزپلنگ، که در داخل شبکه مناطق حفاظت شـده از جمله پناهگاه حیات وحش عباسآباد و پارک ملی سیاهکوه قرار دارد تحت تأثیر شبکه جادهای قرار گرفته اسـت. بـا اسـتفاده از

منابع مورد استفاده
نتایح حاصل از این شاخص میتوان به شناسایی نواحی مناسب برای پیوستن به شبکه مناطق حفاظت شده پرداخت. در قسمت جنوب منطقه مورد مطالعه، حد فاصل بین پارک ملی سیاهکوه و جاده انارک- خور، منطقهای وجود دارد کـه عـاری از آشـفتگ ی جـادهای اسـت، همچنـین از زیسـتگاهاهـ ی مطلـوب یوزپلنـگ آسیایی محسوب میشود. مطالعات گسـترده تـر جهـت بررسـی مطلوبیت نواحی برای پیوستن بـه شـبکه منـاطق حفـاظتی لازم میباشد.

تشکر و قدردانی
در نهایت از جناب آقای دکتر محمودرضا همامی، جناب آقـا ی دکتر حسین مددی، محیطبانان دلسوز، بهدلیل همکاری در ایـ ن پژوهش کمال تشکر و قدردانی را دارم.
اکبری، ح.، م. جلالپور، و. حجتی و م. گلمحمدی. 1389. بررسی فون خزندگان و پرندگان پناهگاه حیات وحش عباسآباد نـائین در استان اصفهان. فصلنامه علمی-پژوهشی زیستشناسی جانوری 3(2): 12-1.
بردخوانی، م. 1393. مدلسازی پراکنش یوزپلنگ آسیایی (Acinonyx jubatus venaticus). پایان نامه کارشناسی ارشـد، دانشـکدهمنابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان.
حجتی، و. و ص. پورعلی دارستانی. 1386. بررسی فونستیک ماهیان، دوزیستان و خزندگان منطقۀ چشمه علـی دامغـان.فصـلنامهعلمی پژوهشی زیستشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار 2(1): 35-27.
طرح پایه آمایش استان اصفهان. 1389. “شناخت وضع موجود و روند گذشته”، معاونت برنامهریزی استانداری، 472 ص.
عرفانیان، ب.، س. میرکریمی، ع. سلمان ماهینی و ح. رضایی. 1389. نقش روگذر و زیرگذر در جبران آثار منفی تکـه تکـه شـدنزیستگاهها (مطالعه موردی: پارک ملی گلستان). محیطزیست و توسعه (1)1: 42-35.
مددی، ح.، ح. مرادی، س. فاخران، م. جوکار و ت. مکی. 1393. مدلسازی انتشار آلودگی صوتی ناشی از کنارگذر غرب اصـفهاندر پناهگاه حیات وحش قمیشلو با استفاده از مدل بوم شناسی کاربردی. مجله علمی پژوهشی بوم شناسی کاربردی 3(9): 55-43.
مدرس اسفه، ر. 1382. پیشبینی خشکسالی هیدرولوژیک با استفاده از تحلیل سری زمـانی در ی کـی از سرشـاخ هـای زاینـده رود، پایاننامه کارشناسی ارشد بیابانزدایی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه صنعتی اصفهان.
معاونت محیط طبیعی. 1389. گزارش جامع وضعیت مناطق تحت مدیریت محیط زیست استان اصفهان با تأک یـد بـر قابل یـت هـای مهم، تهدیدها، مسائل و مشکلات مهم و خاص و راهکارهای پیشنهادی، اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان، 225 ص.
مکی، ت.، س. فاخران، ح. مرادی، م. ایروانی و م. فرهمند. 1391. ارزیابی اثرات بوم شناختی کنارگذر غرب اصـفهان بـر پناهگـاهحیات وحش قمیشلو با استفاده از روش HEP. مجله علمی پژوهشی بوم شناسی کاربردی 1(2): 51-39.
.01 Chandimal, W. P. A. I. M. and N. T. S. Wijesekera. 2008. A GIS approach to identify road network improvement needs–case study of Kaduwela, Sri Lanka. Engineer 41(04): 116-125.
.11 Eigenbrod, F., S. J. Hecnar and L. Fahrig. 2009. Quantifying the road effect zone: threshold effects of a motorway on anuran populations in Ontario. Ecology & Society 14(1): 24.
.21 Forman, R. T. T. and R. D. Deblinger. 2000. The ecological road-effect zone of a Massachusetts (USA) suburban highway. Conservation Biology 14(1): 36-46.
.31 Forman, R. T. T., D. Sperling, J. A. Bissonette, A. P. Clevenger, C. D. Cutshall, V. H. Dale, L. Fahrig, R. France, C. R. Goldman, K. Heanue, J. Jones, F. Swanson, T. Turrentine and T. C. Winter. 2003. Road Ecology: Science and Solutions. Island Press, Washington, DC, 504 p.
.41 Freudenberger, L. R., P. Hobson, S. Rupic, G. Pe’er, M. Schluck, J. Sauermann, S. Kreft, N. Selva and P. L. Ibisch. 2013. Spatial road disturbance index (SPROADI) for conservation planning: a novel landscape index, demonstrated for the State of Brandenburg, Germany. Landscape Ecology 28: 1353-1369.
.51 Hoskin, C. J. and M. W. Goosem. 2010. Road impacts on abundance, call traits, and body size of rainforest frogs in northeast Australia. Ecology & Society 15(3): 15.
.61 Jaeger, J. A. G. 2000. Landscape division, splitting index, and effective mesh size: new measures of landscape fragmentation. Landscape Ecology 15(2): 115-130.
.71 Jump, A. S. and J. Pen˜uelas. 2005. Running to stand still: adaptation and the response of plants to rapid climate change. Ecology Letters 8(9): 1010-1020.
.81 Opdam, P., J. Verboom and R. Pouwels. 2003. Landscape cohesion: an index for the conservation potential of landscapes for biodiversity. Landscape Ecology 18: 113-126.
.91 Parris, K. M. and A. Schneider. 2009. Impacts of traffic noise and traffic volume on birds of roadside habitats. Ecology & Society 14(1): 29.
.02 Pascual-Hortal, L. and S. Saura. 2006. Comparison and development of new graph-based landscape connectivity indices: towards the prioritization of habitat patches and corridors for conservation. Landscape Ecology 21: 959967.
.12 Riley, S. P. D., J. P. Pollinger, R. M. Sauvajot, E. C. York, C. Bromley, T. K. Fuller and R. K. Wayne. 2006. A southern California freeway is a physical and social barrier to gene flow in carnivores. Molecular Ecology 15(7): 1733-1741.


پاسخ دهید