۱. گروه زراعت و اصلاح نباتات ،پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه رازی کرمانشاه
۲. گروه زراعت ،دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی مشهد
۳. گروه تحقیقات اکوسیستم ،موسسه تحقیقاتی بین المللی CABI
* : مسئول مکاتبات، پست الکترونیکی: a.bagheri@razi.ac.ir
51
شماره
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.51 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.51 ]

مقدمه
چرا، ممکن است تأثیرات متفاوتی را بر پوشش گیـ اهی و تنـوعگونهای داشته باشد. برخی محققین اثرات مثبت چرای سبک در افزایش تنوع گیاهی را گـزارش کـرده انـد (23) در صـورت یکـهبرخی دیگر دلایلی را مبنی بر اثرات منفـ ی چـرا بیـ ان کـرده انـد (17). طبیعت این اثرات، گوناگون اسـت و دامنـهای از کـاهشساده در تاج پوشش گیاهی (4) تـا تغ ییـ ر در تنـوع کـل (23) و تغییرات ساختاری را در بر دارد. گزارش شده است که حفاظت چراگاههـا ی نیمـه طبیعـ ی معتدلـه در برابـر چـرای دام ،منجربـهحرکت تـوال ی بـه سـمت تشـکیل جنگـل مـیشـود (8 و 11).
تغییرات سـاختار ی در اثـر جـا یگزینی گونـه هـا ی چندسـاله بـایکسالهها ایجاد میشـود و در پاسـخ بـه فشـار انتخـابی چـرا ، ترکیب پوشش گیاهی بـه سـمت ناخواسـته و غیرخوشـخوراکمیرود. در برخی مـوارد چـرا ی انتخـاب ی (انتخـاب گونـههـا ی خوشخوراک توسط چرا کننـدگان) مـ یتواننـد منجربـه غالب یـ ت تعداد اندکی گونه غیرخوشخوراک (Unpalatable) و در نتیجـه افزایش یکنواختی پوشش گیاهی شوند (2). در آزمایش پویوآ و همکاران (15) ساختار جامعـه گ یـ اهی همبسـتگ ی بـالا یی را در طول گرادیان شدت چرا نشان داد. زمین بدون پوشش در طـولگرادیان شدت چرا افزایش یافت .آنها همچنین مشـاهده کردنـدکه نسبت درختچههای چندساله با افزایش فشـار چـرا بـه طـور معنیداری کاهش پیدا کرد.
اقلیم منطقه بر اثر چرا روی تنوع گیاهی میتواند تأثیرگـذارباشد .در آزمایش اندرسون وهافمن (2) چرا در افزایش پوشـش گیاهان یکساله در ساختار جوامع گیاهی منطقـه مـورد مطالعـهاثری نداشت این در حالی بود که در آزمایش تاد وهـافمن (21) در همان منطقه افزایش معنیدار در این شکل رویشـ ی گـزارششد. علت این امر را به تفاوت در بارنـدگ ی طـ ی ایـ ن سـال هـاارتباط دادهاند. در سال 1999 میزان بارندگی سالانه منطقه معادل 373 میل یمت ر ب ود در ح الیک ه در س ال 2002 ط ی مراح ل نمونهبرداری میزان بارندگی معادل 5/145 میلیمتـر بـود ه اسـت(میزان متوسط سالانه ایـ ن منطقـه 200 میلـی متـر اسـت). ایـ ن
۵۲
فرضیه وجود دارد که در سالهـا ی بـا بارنـدگی بهتـر ، افـزا یش مشابه در پوشش یکساله و ژئوفیتها ثبت خواهد شد و تولیـ د علوفه به میزان بارندگی بستگی دارد (22).

اکثر مطالعات انجام شده در ارتباط با اثر فعالیتهـا ی انسـان روی غنــای گونــهای گیــاهی و ترکیــب پوشــش گیــاهی، در مقیاسهای کوچکی انجام شدهاند (18). در حالیکه الگوی غنای گونهای و مکانیزمهای مهم آن در مق یـاسهـا ی مختلـف مکـانی میتواند بسیار قابل توجه باشد (7). از آنجاییکه رابطه بین تنـوعو تولید ممکن است به مقیاس مکانی مطالعه، بستگی داشته باشد (5)، از اینرو تجزیـ ه و تحلیـ ل ایـ ن جنبـه از تنـوع در شـرایط و مکانهای مختلف برای افزایش آگاهی از اثـرات تـداخل انسـانضروری بهنظر میرسد. زمانی کـه تخر یـ ب ناشـ ی از چـرا روی غنای گونهای مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیـ رد منحنـ ی رابطـه گونــه و مســاحت نمونــهبــرداری مــیتوانــد امکــان مطالعــه و تفکیکبندی اجـزا ی مکـان ی تنـوع را فـراهم آورد (10). وجـودتفاوت درافزایش غنای گونهای با افزایش مقیاس مکـان ی ممکـناست بهدلیل وجود درجـات مختلـف نـاهمگن ی در مقیـ اسهـا ی مکانی وسیع باشد. این در حالی است که در مقیاس کوچـک تـر ، رقابت بین گونههـا تع یـین کننـده اسـت. در مق یـاس چراگـاه هـافاکتوره ایی مانن د زم ین شناس ی، توپ وگرافی، هی درولوژی و مدیریت با ایجاد ماتریسی از زیسـتگاه هـا ی بـا ترک یـ ب پوشـشگیاهی متفاوت، روی غنای گونهای گیاهی تأثیرگذار هستند (6).
در حال حاضـر چـرای بـ یرویـ ه در مراتـع و چراگـاههـا ی همجوار پارک ملی گلسـتان مشـاهده مـیشـود کـه پـ یشبینـ ی میشود کاهش تنوع گونهای و حضور گونههای ناخواسته را بـههمراه داشته باشـد . ا یـن امـر مـیتوانـد تهد یـ دی جـدی بـرا ی اکوسیستم منطقه باشد، چرا که بهدلیـ ل محـدود یت در پـراکنشبذور، باززایی و فراهمی میکروسایتها بازگشت از ایـ ن حالـتو افزایش تنوع گونهای مشکل است (20). با توجـه بـه مطالـبذکر شده به منظور ارزیابی چگونگی پاسـخ جوامـع گیـ اهی بـه گرادیان شدت چرا و مقایسه ترکیـ ب جوامـع گیـ اهی در طـولگرادیان شدت چرا در چهـار مق یـاس مکـان ی نمونـه بـرداری در زیستگاههای مورد مطالعه این پژوهش به انجام رسید.

مواد و روشها
الگوی تنوع گونههای گیاهی در مراتع را نمیتوان بدون داشـتناطلاعات در مورد تاریخچه مدیریتی آن به خوبی درک کـرد (9 و 14). از اینرو با هدف مقایسه غنای گونهای در چهار زیسـتگاهبا سطوح مختلف بهرهبرداری و حفاظـت، ایـ ن آزمـا یش انجـامشد. زیستگاههای مورد آزمایش شامل موارد زیر بودند:
زیستگاه بکر و دست نخورده (واقع در پارک ملی گلستان)
زیستگاه رها شده (شامل مناطقی از پارک ملی گلستان که قبلاقبلاً در آنجا روستاهایی وجود داشته لـ یکن از حـدود سـال 1342 پس از تبدیل شدن منطقه به پارک ملی، تخیله شدند) – زیستگاههای با چرای فصلی متوسط (شـامل قسـمتهـا یی از مناطق همجوار پارک ملـ ی گلسـتان و منطقـه حفاظـت شـدهقرخود) واقع در استان خراسان شمالی
زیس تگاهه ای تح ت چ رای ش دید (ش امل من اطق اط راف روستاهای همسایه پارک ملی گلستان.)
برای انتخاب محلهای نمونهبرداری بهدلیـ ل محـدود بـودنتعداد روستاهای رها شده، ابتدا محل ایـ ن روسـتا هـا انتخـاب وپس از آن سایر زیستگاهها در ارتفاع همسان با آنهـا انتخـابشدند. از هر یک از زیستگاههای مورد نظر تعداد شش تکرار که از لحاظ عوارض جغرافیایی (مانند ارتفاع از سطح دریـ ا) در شرایط یکسان بودند ،بهصورت تصـادف ی انتخـاب شـدند(شکل 1). در هـر تکـرار یـ ک ویتـاکر پـلات اصـلاح شـده (MWP: Modified Whittaker Plot) با ابعـاد 50 *20 متـر دریک ناحیه همگن از زیستگاه درنظـر گرفتـه و در امتـداد شـیب اصلی بهطور تصـادف ی قـرار داده شـد (شـکل 2) (19). ویتـاکرپلات اصلاح شده بهصورت لایه لایـ ه (Nested) بـود ، بـه ایـ ن ترتیب که در درون پلات اصلی ذکر شده یک پلات فرعی 100 مترمربع( 5 *20 متر) درست در وسـط و دو پـلات فرعـی 10 مترمربعی (2 *5 متر) در زاویههای مقابل پلات اصلی قرار داده شد .10 پلات 1 مترمربعـ ی (5/0 *2 متـر) نیـ ز در درون MWP قرار گرفت که شش عدد از آنها در قسـمت داخلـی پـلات 1000 مترمربعی و چهار عدد پلات فرعی باقیمانده در قسـمت خـارجی پلات فرعی مرکزی 100 مترمربعی قرار گرفتند (شکل 1).
غنای گونهای (تعداد کل گونههای مشـاهده شـده) بـه طـورجداگانه در همه مقیاسهای مکانی نمونهبرداری (1، 10، 100 و 1000 مترمربع) ثبت شدند. در پلاتهای فرعی یـ ک مترمربعـ ی که شامل مجموعامجموعاً 60 پلات در هر منطقه بـود، درصـد پوشـشگیاهی تمامیگونههای گیاهی (درصد پوشش تاجی) بهصـورت چشمی تخمـ ین زده شـد و بـ ین زیسـتگاه هـا ی مختلـف مـوردمقایســه قــرار گرفــت. تعــدادی از تکــرارهــا در هریــک از زیستگاههای مورد مطالعه در ناحیـ ه دشـت م یرزابـا یلو و ناحیـ ه سولگرد واقع بودند. از اینرو اثر ناحیه نمونـه بـردار ی نیـ ز مـوردمقایسه قرار گرفت و بر این اساس، ناحیه نمونهبرداری بهعنـوان اثر تصادفی درنظر گرفته شد.
قبل از انجام ارزیابیهای آماری و تجزیه واریـ انس، ابتـدااز نرمال بودن توزیع دادههای خـام بـا اسـتفاده از نـرمافـزار 16.00Minitab v. اطمینان حاصل شد و در مواردی که دادههـااز توزیع نرمال تبعیت نمیکردند با استفاده از روش تبـدیل دادهBox Cox دادهها توزیع نرمال پیـ دا کردنـد و پـس از آن بـرای نشان دادن میانگین مربوط به هر یک از تیمارها از روش تبـدیلبرگشت (پس از برآورد آماری، نتایج از حالت تبـدیل شـده بـهحالت اولیه تبدیل برگشت داده شد) استفاده شـد. پـس از ایـ ن مرحله با استفاده از روش تجزیه واریانس ،معنیداری اختلافات بین داده بررسی گردید، سپس برای تکمیل تجزیـ ه تحلیـ لهـا ی مورد استفاده در این مطالعه از روش تجزیه رگرسـ یون اسـتفادهشد. برای انجام مراحل ذکر شده از نـرم افزارهـا ی 2007Ecxel ،
. استفاده شد SAS v. 9.2 و SigmaPlot v.11.0

نتایج و بحث
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.51 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.51 ]

با توجه به نتایج بهدست آمده از پلاتهای 1000 مترمربعی، تعداد 164 گونه گیاهی که به 42 تیره مختلف تعلق داشـتند،در زیس تگاهه ای م ورد مطالع ه مش اهده ش دند. ه مچن ین
53

در هر یک از زیستگاههای بکر، رها شده، تحت چرای متوسـطو چـرا ی سـنگ ین ب هترتیـب تعـداد 110، 107، 89 و 53 گون ه گیاهی مشاهده شد. علاوه بر این نتایج مربوط به درصد پوشش گونهها و تیرههای مختلف گیاهی در زیستگاههای مورد مطالعـهبراساس اطلاعات پلاتهای یک مترمربعی کـه در آنهـا درصـدتاج پوشش گیاهی اندازهگیری شده بود در شکلهـا ی 3، 4 و 5 ۵۴
شماره

0-4086416

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.51 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.51 ]

1823847568641

شکل 1. موقعیت جغرافیایی نواحی نمونهبرداری (زیستگاههای بکر ●، رها شده ■، چرای فصلی ▲ و چرای سنگین ♦)

شیب تغییـرات محیطـی

شکل 2. ویتاکر پلات اصلاح شده
و همچنین جدول 1 آمده است.
در زیستگاه بکر 88/59 درصد از گونههای مشاهده شده بـهدولپهایها و 12/40 درصد نیز به تک لپهایها تعلـق داشـتند. ازلحاظ شکل زیسـت ی نیـ ز بـه ترتیـب بـه گـروههـا ی کامئوفیـ ت ،همیکریپتوفیت، تروفیت، ژئوفیت، فانروفیت و اپیفیتها تعلـقداشتند (شکل 3- الف). در زیستگاه رها شده 80/69 درصد بـه دو لپهایها و 19/30 درصد نیز به تک لپهایهـا تعلـق داشـتند.همچنین در این زیستگاه بیشترین شـکل ز یسـت ی بـه ترتیـب بـهگروههای کامئوفیـ ت، همـ یکریپتوفیـ ت، تروفیـ ت، فانروفیـ ت و ژئوفیتها تعلق داشت (شـکل 3- ب). در زیسـتگاه بـا چـرای فصلی درصد گونههای دو و تک لپـه ای نیـ ز بـه ترتیـب معـادل78/74 و 22/24 درصد بود. شکل زیستی گونههای ثبـت شـده
در این زیستگاه بـه ترتیـ ب در گـروه هـا ی کامئوفیـ ت، تروفیـ ت ،همیکریپتوفیت، ژئوفیت و فانروفیتها در بیشترین مقدار خـودبود (شکل 3 ج). در نهایت در زیسـتگاه تحـت چـرای سـنگ ین 02/76 و 97/23 درصد از گونههای مشاهده شـده نیـ ز بـه دو وتک لپهایها تعلق داشتند. علاوه بر این بیشترین درصد حضـورگونهها بهترتیـب بـه گونـههـا ی بـا شـکل زیسـت ی کامئوفیـ ت ،تروفیت، همیکریپتوفیت، ژئوفیت تعلق داشت (شکل 3- د.) نت ایج نش ان داد ک ه ب ا اف زایش فش ار تخری ب از تع داد

(الف) (ب)

(ج) (د)
شکل 3. درصد حضور شکلهای مختلف زیستی در زیستگاههای الف) بکر، ب) رها شده، ج) تحت چرای فصلی و د) تحت چرای سنگین
گونههای موجود و همچنین تیرههای گیاهی مربوطه کاسته شـد.
ارزیابی درصد تاج پوشـش تیـ رههـا ی Poaceae و Asteraceae در بین چهار زیستگاه مورد مطالعه نشان میدهد که بـا افـزایش شدت تخریب ناشی از حضور انسان از اهمیـ ت تیـ ره Poaceae کاسته شده و بر اهمیت تیـ ره Asteraceae افـزوده شـده اسـت .
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.51 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.51 ]

گونۀ Artemisia kopedaghensis از تیره Asteraceae در تمامی زیستگاههای مورد مطالعه بهعنوان گونه غالب مطرح بود، با ایـ ن تفاوت که با حرکت از زیستگاههای بـدون تخر یـ ب بـه سـمتزیستگاههای با تخریب متوسط و سنگین مشاهده میشود که بـراهمیت این گونه افـزوده شـده و درصـد بیشـتر ی را از جوامـعگیاهی به خود اختصاص داده است. این گونه بهعنـوان گونـه ای غیرخوشخوراک مطرح است بنابراین وجود عامل چرا نیز باعث شده اسـت کـه در شـرایط عـدم حضـور گونـههـا ی دیگـر درزیستگاههای با چرای متوسط و سنگین بر درصـد حضـور ایـ ن
۵۵
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.51 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.51 ]

(الف) (ب)

Canopy cover (%) Canopy cover (%)
شکل 4. نمودار رتبه- وفور گونههای موجود در زیستگاه الف) بکر و ب) رها شده واقع در پارک ملی گلستان

۵۶

(الف) (ب)
3348229-2460

Canopy cover (%)


پاسخ دهید