مقدمه
برخورد موفق با بسیاری از چالشهای موجود در منابع طبیعـیکشور بهویژه در دهه پـیش رو، ریشـه در اصـلاح سـاختارهایمدیریت این بخش دارد و در واقع اکثـر کشـورها از بحـران دراین حوزه بیش از کمبود منابع رنج مـی برنـد (17 و 18). البتـهمدیریت منابع طبیعی بایستی یکپارچه بوده و ساختارهای محیطزیستی، فنی، اقتصادی و اجتماعی منـابع طبیعـی را در برگیـرد.
ب دین خ اطر اس ت ک ه م دیریت ج امع من ابع ح وزه آبخی ز بهصورت دخالت برنامـ هریـزی شـده و قانونمنـد در مـدیریتمنابع محیط زیستی شامل آب، خاک و غیره با هدف کنتـرل یـاحفاظت و استفاده بهینه از این منابع پا به عرصه وجود گذاشـتهاست( 20 و 22).
مدیریت حوزه آبخیز تحت عنوان یکپارچهسازی و هماهنگ نمودن و نیز مدیریت فعالیتهای بشر در محـدوده یـک حـوزهآبخیز تعریف میگردد( 23). لذا، اساس و زیربنای این مدیریت با توجه به تعریف فوق، یکپارچه نمودن و ایجاد هماهنگی بین عناصر حاضر میباشد .در واقع این روش یک محصول نیسـت،بلکه فرآیندی انعطافپذیر شامل چندین بخش میباشـد کـه بـاوارد شدن هر بخش یک گام به سوی دستیابی به مدیریت جامع پایدار برمیداریم( 14 و 29). تلفیق معضلات، عوامل مـؤثر بـربخشهای مختلف آبخیز، ابعاد مختلف (بیوفیزیکی و اقتصادی-اجتماعی)، افراد مـرتبط بـا آبخیـز و نیـز مـدلهـا و داده هـا درمقیاسهای مختلف از ابعاد ارزیابی و مدیریت یکپارچـه آبخیـزهســتند (19). مــدیریت جــامع حــوزه آبخیــز بــا ســاکنان وبهرهبرداران زیاد و نیازهای گوناگون، نیازمند ارزیابی جامعتر و به چالش کشیدن بیشتر گزینههای مدیریتی و اقـدامات اجرایـیمربوط به هر گزینه مدیریتی از قبیل عملیات مـدیریت پوشـشگی اهی، س اختمانی و غیرس اختمانی و نت ایج حاص ل از آنه امیباشد( 21 و 26).
در چند سال اخیر در زمینه مدیریت جامع منـابع طبیعـی ومحیط زیست و نیز مدیریت یکپارچه حوزه آبخیز با اسـتفاده ازمعیارهای گوناگون تحقیقات گوناگونی انجام شده است( 2-8). تمامی تحقیقات اشاره شده از مدلهای تصمیمگیری چندمعیارهبهره بردهاند که این مدلها با توجه به روش و نحوه محاسـباتدارای انواع گوناگونی مـی باشـند ( 1، 10، 11 و 12). در همـینراستا سعدالدین و همکاران( 24) در تحقیقی با استفاده از مـدلش بکهه ای بی زین ب ه ارزیـابی آث ار اقتص ادی – اجتم اعی و بیوفیزیکی سناریوهای بیولوژیک مـدیریت شـوری در اسـترالیا پرداختند و پس از ارائه بهتـرین سـناریو مـدیریتی نتیجـه گرفتنـد،مدل مورد استفاده به لحاظ نمایش ارتباط بـین متغیرهـای کمـی وکیف ی و درنظ ر گ رفتن ع دم قطعی ت، دارای توان ایی ب الایی در نمایش مؤلفههای حوزه آبخیز بوده است. الویشـا و الخـوری (13) با آنالیز سیلاب و مقایسه سه فعالیت مدیریتی تراسبندی، سدهای اصلاحی و جنگلکاری در اردن با استفاده از سیسـتم مـدل سـازی حـوزه آبخیـز( Watershed Modeling System, WMS) بیـانداشتند که دبی اوج و حجم سیلاب تا 70 درصد کاهش یافته و سناریو جنگلکاری بـه عنـوان برتـرین سـناریو تعیـین گردیـد.صمدی ارقینی و همکـاران ( 9)، بـا اسـتفاده از تکنیـک تحلیـلسلسله مراتبی در مدیریت جامع حوزه آبخیز شـهری قیـدار دراستان زنجان پرداختند. نتایج این تحقیق حـاکی از آن بـود کـهمعیار هزینه مهمترین معیار و عملیات اصلاح بیولوژیک بهعنوانبهترین گزینه مدیریتی انتخـاب شـدند. سـعدالدین و همکـاران(27) با استفاده از تکنیک تصمیمگیری چندمعیـاره بـه ارزیـابیسناریوهای مدیریت بیولوژیک در مدیریت جامع حـوزه آبخیـزرامیان در استان گلستان پرداختند. نتایج این مطالعه نشان داد که این تکنیکها از قابلیت قابل توجهی در کمک به برنامهریزان در اخذ تصمیمات مدیریتی در مدیریت جـامع و یکپارچـه حـوزهآبخیز برخـوردار مـی باشـند. قنبرپـور و هایپـل( 17)، رویکـرد برنامهریزی چندمعیاره و تکنیکهای تحلیـ ل سلسـله مراتبـی و تاپسیس (TOPSIS) را در رتبهبندی گزینههای مدیریت اراضـ یدر حوزه آبخیز کن استان تهران مورد استفاده قرار دادند. هدف از انجام این تحقیق تجمیع معیارهای کمّی و کیفی تصمیمگیریدر فرآیند برنامهریزی بود. نتایج حاصل ار این تحقیق نشان داد که در زیرحوضههای گوناگون، به جز گزینه تأمین منابع آبی که در تمامی زیرحوضهها گزینه برتر بود، با توجه بـه شـرایط هـرزیرحوضه، گزینههای دیگری از جمله توریسـم و گردشـگر ی،مدیریت مراتع، باغداری و اقدامات کنترل سیلاب در الویت دوم اهمیت قرار داشتند. با توجه به تخریبهای صـورت گرفتـه درعرصههای طبیعی و نیـز نظـر بـه اینکـه ایـن حوضـه یکـی ازسرشاخههای مهم رودخانه حبله رود بوده و اهمیت ویژهای در تأمین منابع آب شرب و کشاورزی مـورد نیـاز دشـت گرمسـاردارد، لذا تحقیق حاضر با هدف مدلسازی و ارزیابی پیامـدهایاکولوژیک، اقتصادی و اجتمـاعی ناشـی از اجـرای سـناریوهایگوناگون مدیریت بیولوژیک در حوزه آبخیز سیمین دشت انجام شده است.
مواد و روشها
منطقه مطالعاتی
حوزه آبخیز سیمین دشت با وسعت تقریبی 35 هزار هکتار یکی از زیرحوضههای اصلی رودخانه دائمی حبله رود میباشـد کـهدر زیرحوضه کویر مرکزی از حوضه اصلی فلات مرکزی ایران (زیرحوضه شماره 4) قرار گرفته است. ایـن حوضـه در شـمالشرقی استان تهران و شمال غربی استان سمنان قرار گرفته است(شکل 1). رودخانه دلیچای از ارتفاعات جنوبی البرز سرچشمه گرفته و با حرکت به سمت جنوب شرقی در قسمت انتهایی بـهحبله رود میپیوندد. این رودخانه بـا متوسـط آبدهـی سـالیانه270 میلیون متر مکعب، مهمترین منبع آب کشاورزی و شـربمردم گرمسار از گذشته بوده است .
متوســط درجــه حــ رارت ســالیانه در منطقــه 7/6 درجــه سانتیگراد و میـانگین بارنـدگی سـالیانه منطقـه 318 میلـی متـرمیباشد. منطقه مورد مطالعه دارای اشـکال مختلـف فرسایشـیشامل فرسایشهای بـین شـیاری، شـیاری، خنـدقی و کنـارهایاست. فرسایش شیاری با بیشترین سطح پراکنش، به جز مناطقی که دارای پوشش گیاهی متراکم و یـا دارای واریـزه درشـت درپای دامنهها، مخروط افکنهها، برونزد سنگی و باغـات هسـتند،تمامی منطقه را در برگرفته و فرسـایش خنـدقی محـدودهای ازمنطقه که متشکل از سازند هزار دره مـی باشـد، را شـامل شـدهاست. بنابراین در تحقیق حاضر بهمنظور کاهش آثار هدر رفـتمنابع آبخیز و نیل به سـوی مـدیریت یکپارچـه حـوزه آبخیـز،رویکرد مبتنی بر تدوین سناریوهای مدیریت بیولوژیک، بـ هکـارگرفته شده است.
روش تحقیق
تعیین فعالیتها و تدوین سناریوهای مدیریت پوشش گیاهی پس از شناسـایی عوامـل تولیـد روانـاب و رسـوب در منطقـهمطالعاتی و تعیین اهمیت نسـبی هـر یـک از آنهـا ، فهرسـتی ازراهکارهای ممکن و قابل اجرا برای برطرف نمـودن مشـکلاتموجود تهیه و پیشـنهاد گردیـد. گزینـه حفـظ شـرایط موجـود ،عملیات ساختمانی و رویکردهای مبتنـی بـر پوشـش گیـاهی ازجمله فعالیتهای مدیریتی آبخیز محسوب میشوند. گزینه حفظشرایط موجود در بعضی موارد میتواند راه حلـی بـرای اصـلاح آبخیز طی فرآیندهای طبیعی تلقی شده و همچنین اساس مقایسهبا سایر گزینهها را فراهم میکند. در ایـن تحقیـق پـس از تعیـین فعالیتهای مدیریتی، با درنظر گـرفتن محـدودیت هـای موجـود(فنی، زمانی، هزینه اسـتقرار و البتـه اجتمـاعی) چهـار فعالیـتمدیریتی قابل اجرا مشخص (جدول 1) و سـپس بـا اسـتفاده ازرابطه n2 ترکیبهای محتمل فعالیتهای مدیریتی و سناریوهای معادل، تدوین گردید (جدول 2). در نهایت اثـرات اکولوژیـک،اقتصادی و اجتماعی این فعالیتها بـرروی پوشـش گیـاهی درقالب سناریوها بررسی گردید.
مدلسازی اثرات اقتصادی اجرای سناریوها در آبخیز سـیمیندشت
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:10 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.16.43 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:10 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.16.43 ]

126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:10 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.16.43 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:10 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.16.43 ]

در م دیریت یکپارچ ه آبخی ز توج ه ب ه س لامت اقتص ادی و اجتماعی افراد و جوامع آبخیزنشـینان ضـروری مـیباشـد. لـذامطالعه اثرات اقتصادی از جمله بخـش هـای مهـم در مطالعـاتمدیریت آبخیز تلقی میگردد. در محاسبه هزینههـا ی اسـتقرار و نگهداری برای تمامی فعالیـت هـای مـدیریتی در آبخیـز سـیمن دشت یک دوره زمانی مشترک در محاسـبات اقتصـادی درنظـر
گرفتــه شــده اســت. بــه ایــن دوره مشــترک اصــطلاحاًاصــطلاحا “افــق برنامهریزی” نیز میگویند که خصوصیات اقتصـادی بـرای ایـندوره ارزیابی میگردد. رابطه 1 برای این منظـور مـورد اسـتفادهقرار میگیرد:
G n PYii C Ai i [1]
i 1
Pi: بهــای محصــول تولیــد شــده در فعالیــتi (بــه ریــال) ؛
Yi: عملکرد محصول برای فعالیت i (واحد تولیـد در هکتـار)؛Ci: هزینــههــای مــورد نیــاز در فعالیــتi (بــه ریــال)؛Ai : مســاحت اختصــاص یافتــه بــه فعالیــتi (هکتــار)؛ n: تعــداد فعالیتهای اقتصادی و G: درآمد ناخالص در افق برنامـه ریـزیمشترک به ریال.

شکل 1. موقعیت منطقه مطالعاتی
مدلسازی اثرات اجتماعی سناریوهای مدیریت بیولوژیکجهت ارزیابی سطح پذیرش مردمـی در ایـن مطالعـه، بـا یـکبررسی میدانی– اجتماعی بـا مراجعـه بـه سـرگروهان (اعضـاءشورای ده) بهعنوان نمونه از جامعه آبخیزنشینان و بهرهبـردارانحوضه مراجعه شده است. شرکت کنندگان در مطالعه اجتماعی از نظر قصد آنها برای اجـرای فعالیـت هـا ی مـدیریت پوشـشگیــاهی در آبخیــز بــرای آینــده نزدیــک مــورد پرســش قــرار گرفتند. برای استخراج احتمال پذیرش فعالیتهای مـدیریتی ازتوزی ع احتم الاتی یکس ان ب وده و همچن ین (P) دو جمل های استفاده شد.
P (y )ii 

n! y )i piy xi qin y i(yi  0,1,2,…,n)
y (ni
که در رابطه فوق n: تعـداد سـعیهـا در آزمـایش دو جملـهای (تع داد ش رکت کنن ده) ،Pi: احتم ال پ ذیرش (پاس خ مثب ت) سناریوی i در هر سعی ،qi: احتمال عدم پذیرش سـناریویi در هـر س عی،yi : تع داد مـوارد پ ذیرش س ناریویi در n س عی،(pr(yi: احتم ال پاســخ مثبــت در n س عی و i شــماره ســناریو
(16،… ،3 ،2، 1) میباشد.
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:10 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.16.43 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:10 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.16.43 ]

مدیریتی باید کاملاًکاملا از یکدیگر قابل تفکیک باشند.
مدلسازی اثرات اکولوژیک سناریوهای مدیریت بیولوژیکهرگونه تغییر در طبیعت اثرات اکولوژیکی دارد. برای مدلسازی این اثرات از شاخص پوشش گیاهی وزندهی شده استفاده شده است .در این شاخص از مساحت کاربری و وزندهـی بـه هـرکاربری توسط روش دلفی استفاده شد (25).
6nm
WLCAI   mPk,m
m 1k 1
WLCAI: شاخص وزنی سطح پوشش اراضی ، αm: ارزش وزنی
برای هر نوع تیپ پوشش گیاهیm (به روش دلفی، جدول 3)،
m: نوع پوشش ،Pk,m: مساحت کاربری و nm: شماره کـاربری و عدد شش تعداد پارامترها میباشد.
فرآیند استانداردسازی و تعیین وزن معیارها و انتخاب سناریو برتربهدلیل اینکـه معیارهـای مـورد اسـتفاده در ایـن تحقیـق دارایماهیت یکسان نبودند با استفاده از استانداردسازی یـا بـی بعـدنمودن، بهروش حـداکثر ، معیارهـا در محـدوده صـفر تـا یـک
جدول 1. فعالیتهای مدیریتی پیشنهادی و نواحی مستعد اجرای هر فعالیت
ویژگیهای مناطق مستعد اجرای عملیات پیشنهادی فعالیت بیولوژیک
مناطق با خاک نیمه عمیق، پوشش نیمه متراکم و شیب 40- 20 درصد کپهکاری
مناطق با خاک نیمه عمیق، پوشش نیمه متراکم و شیب کمتر از 20 درصد بذرکاری
مناطق با خاک نیمه عمیق، پوشش نیمه متراکم و شیب بیش از 40 درصد بذرپاشی
استقرار گیاهان و بهبود وضعیت منطقه، مناطق با خاک سبک تا نیمه سنگین و شیبهای مختلف مدیریت چرا
جدول 2. سناریوهای تدوین شده برای مدیریت بیولوژیک حوزه آبخیز سیمین دشت

سناریو
فعالیت

بیولوژیک
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16

سناریو

فعالیت

بیولوژیک


پاسخ دهید