Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:12 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.14.27 ]

مقدمه
روابط متقابل (Interactions) بین گیاهان از عوامل مهـم پویـاییجوامع گیاهی محسوب می شود و استقرار و بقای آنها را تحـتتــأثیر قــرار مــ ی دهــد (6). تــا اوایــل دهــه 1990، رقابــت (Competition) (رابطه منفی) به عنوان یکی از مهم ترین عوامـلتأثیرگذار بر ساختار جوامع گیـاهی شـناخته شـده و بسـیاری ازنظریه های اکولوژیک با توجه به اهمیت نسبی رقابـت توجیـه وتفسیر می شد (13). در سال های اخیر مشخص شـده اسـت کـهفرآیندهای رقابت و تسهیل (Facilitation) (رابطه مثبت) به طور هم زمان در جامعه حضور دارند و با یکدیگر در تعادل می باشند (8). نوع برهم کنش های بین گیاهان بـر سـاختار مکـان ی جوامـع گیاهی تأثیرگذار است به طوری که اگر نتیجه برهم کـنش تسـه یل باشد هم بستگی بین گیاهان مثبت ولی اگر بر هم کـنش رقابـت و آللوپاتی غالب باشد هم بستگی بین آنها منفی خواهد بـود (20).
رقابت، یکـی از نیروهـای عمـده در جوامـع گیـاهی اسـت کـهترکیب پوشش گیـاهی، عملکـرد گیـاه و الگوهـای تـوالی را دربسیاری از رویشگاه ها (19) تعیین می کند. با توجـه بـه تخریـ ب سریع اکوسیسـتم هـا ی مرتعـ ی در بیشـ تر نقـاط جهـان ، توسـعه روش های جدید مدیریت و احیاء با کـارا یی زیـاد و هزینـه کـم جهت تقویت عملکرد و خـدمات ایـ ن اکوسیسـتم هـا ضـرور ی است. بنابراین درک بهتر روابط متقابل بـ ین گیاهـان علوفـه ای و مرتعی برای بذرکاری و احیاء پوشش گیاهی به منظـور شـناخت تأثیر نسبی آنها بر فرآینـدها ی عملکـرد ی اکوسیسـتم مـ ی توانـد راه گشا باشد. در طبیعت معمولاًمعمولا گونه ها به تنهایی مشاهده نشـدهو همواره عرصه زیست بوم های طبیعی را مخلوطی از گونه های مختلف که دارای روابط خاصی می باشند، تشکیل مـی دهنـد . از اینرو، به منظور اصلاح و توسـعه مراتـع و بهبـود تولیـد در ایـناکوسیس تم ه ا، لازم اس ت از طبیع ت الگ وبرداری و از کش ت مخلوط دو یـا چنـد گونـه اسـتفاده شـود (4). کشـت مخلـوطتکنیکی است که به منظور افزایش محصول و بالابردن بهـره وری از زمین (11)، حفاظت از خاک و افـزایش بـازده اقتصـادی (9) استفاده می گردد. بررسی تولیدکننـدگی در سیسـتم هـای کشـت۲۸
مخلوط نشان می دهد که محصول ماده خشک بالای سطح زمین به طور مثبت با توانایی رقابتی گونه های کشـت شـده در ارتبـاطاست بنابراین، تعیین رقابت بـین گونـه ای بـرای ارزیـابی دقیـقتولیدکنندگی سیستم هـای چنـد کشـتی (مخلـوط ) بسـیار مهـمخواهد بود. گراس ها و لگوم ها از خانواده های مرتعی غالب اکثر مراتع ایران می باشند و جهت احیاء و علوفه کاری در عرصه های طبیعی، دارای اهمیـت ویـژه ای هسـتند . لـذا گونـه هـای یونجـه(Medicago sativa L.) و برومــوس تومنتلــوس (.Bromus tomentellus Boiss) که دو گونـه علوفـه ای خـوش خـوراک ازگراس ها و لگوم ها هستند برای این مطالعه انتخاب شدند. هدف از این مطالعه، بررسی تغییرات عملکرد و توانـایی هـای رقـابتییونجه و بروموس تومنتلوس بر اساس تراکم و سـطوح مختلـفتنش رطوبتی در شرایط کشت خالص و کشت مخلوط می باشد.

مواد و روش ها
این مطالعه در گلخانه تحقیقاتی دانشکده منابع طبیعـی دانشـگاهصنعتی اصفهان در سال 1392 انجام شـد . آزمـایش بـه صـورتفاکتوریل در قالب طرح بلوک کامل تصادفی و در چهـار تکـراراجرا شـد . بـذور گونـه هـای یونجـه و برومـوس تومنتلـوس درگلدان های پلی اتیلنی به قطر 20 سانتی متر و ارتفاع 1 متر کشـتشدند. درکـف گ لـدان هـا تـا ارتفـاع 15 سـانتی متـری ماسـه وسنگریزه ریخته شد. سـپس هـر گلـدان بـا 25 کیلـوگرم خـاکیکنواخت که از 20 سـانتی متـری لایـه سـطحی یکـی از مراتـعشهرســتان فریــدون شــهر جمــع آوری شــده بــود، پــر گردیــد .
ویژگی های فیزیکی و شیمیایی خاک مـورد اسـتفاده در جـدول(1) آورده شده است. خاک مورد استفاده دارای بافـت سـنگین، کمی قلیایی و بدون شوری است.
18 تیمــار شــامل 3 ترکیــب کشــت بــه صــورت خــالص و مخلوط، دو تـراکم 2 و 4 تـایی و سـه سـطح آبیـاری اعمـالگردید. به منظـور تعیـین تیمارهـای آبیـاری، ابتـدا در آزمایشـیجداگانه نقطه پژمردگی دائم (Permanent Wilting Point) برای دو گونه به روش بیریگز و شانتز (7) تعیین گردید. حد ظرفیـتزراعی (Field Capacity) خاک مورد مطالعه نیـز در آزمایشـگاهتعیــین گردیــد . مقــدارآب قابــل اســتفاده خــاک بــرای گیــاه (Plant Available Water) از تفاضـل ظرفیـت زراعـی (FC) و نقطه پژمردگی دائم (PWP) به دسـت آمـد. سـطوح PAW %5 ± 75، PAW %5 ± 50 و PAW %5 ± 25 محاســبه گردیــد و درطول دوره آزمایش به ترتیب به عنوان سطوح 1، 2 و 3 تیمارهای آبیاری (تنش خشکی کم، متوسط و زیـاد ) مـورد اسـتفاده قـرارگرفت. بدین منظور گلدان ها به طور منظم وزن می شدند و مقدار آب لازم برای رسیدن به هر کدام از سطوح اضافه می شد (24).
جدول 1. مشخصات فیزیکی و شیمیایی خاک مورد استفاده جهت کشت
EC (dS/m) PH K (mg/kg) P (mg/kg) N
(%) آهک
(%) ماده آلی (%) شن
(%) سیلت
(%) رس
(%) خصوصیت مورد بررسی
0/832 7/64 797/28 0/456 0/028 46/5 1/6 17/39 35/5 47/11 میزان
آزمایش از فروردین ماه سال 1392 آغاز گردید و 6 ماه پـس ازکاشت و استقرار کامل گونه ها و پـس از یـک دوره برداشـت اززیست توده گونه ها، تیمارهای رطوبتی اعمال گردیـد . 33، 64 و 95 روز پس ازاعمال تنش های آبیاری زیست توده بـالای سـطحخاک هر گیاه از ارتفاع 5 سانتی متری در بـالای طوقـه برداشـتگردید (سه برداشت بـا فاصـله تقریبـاتقریبـاً یـک مـاه). زیسـت تـودهبرداشت شده به تفکیک گونه، به صـورت تـازه تـوزین گردیـد. جهت اندازه گیری وزن خشک ،25 درصد نمونه ها در داخل آون با دمای70 درجه به مدت 24 ساعت خشک گردید و با محاسـبهضریب خشک به تـر بـرای هـر گونـه، عملکـرد مـاده خشـکمحاسبه گردید. در نهایت داده های حاصل از 3 برداشت در هـرتیمار جمع شـدند و عملکـرد کـل محاسـبه گردیـد. از تقسـیمعملکرد کل به تعداد پایه ها با و بدون درنظر گـرفتن نـوع گونـه،به ترتیب عملکرد یک پایه از هر گونه و عملکـرد یـک پایـه درتیماره ای م ورد مطالع ه محاس به گردی د. در پای ان آزم ایش ،گلدان ها به صـورت طـولی بـاز شـد و خـاک اطـراف ریشـه هـابه وسیله آب به آرامی و با دقت شسته شد. ریشه ها و ساقه هـایهر گونه تفکیک گردید و پس از خشک کردن نمونه هـا در آونوزن خشک ریشه ها محاسبه گردیـد (23). سـپس مـاده خشـکریشه به ازای یک پایه از هر گونـه در تیمارهـای مـورد مطالعـهتعیین شد. جهت تعیین طول ریشـه ، پـس از عکـس گـرفتن ازریشه ها از نرم افزار GiA Roots استفاده گردید و طول ریشـه هـا محاسبه شد (10). جهت ارزیـابی کشـت مخلـوط ، از شـاخص نسبت برابری زمین (LER) استفاده شد (22) (رابطه 1) :
[1] LER Ybmix

Ybmono Ymmix

Ymmono Ybmix و Ybmono، عملکرد بروموس تومنتلوس در کشت مخلـوط و کشت خالص و Ymmix و Ymmono، عملکرد یونجه در کشت مخلوط و کشت خالص می باشـد . در صـورتیکـ ه 1= LER باشـد کشـت مخلوط نسبت به کشت خالص برتری ندارد . در 1> LER کشـت مخلوط نسبت به کشت خالص دارای برتـری مـ ی باشـد و تسـهیل بین گونهای بیشتر از رقابـت اسـت . در حـالتیکـه 1LER < باشـد کشت مخلوط در مقایسـه بـا سیسـتم کشـت خـالص از عملکـرد کمتــری برخــوردار اســت و رقابــت بــین گونــهای قــویتــر از تسهیل است. جهـت مقایسـه توانـایی رقـابتی دو گونـه برومـوس تومنتلـ وس و یونجـــه از شـــاخص شـ دت رقابـــت نســـبی
(Relative Competition Intensity) استفاده گردید (رابطه 2). [2] RCI Pmono Pmix 

PmonoPmono و Pmix، عملکرد بـه ازای پایـه گیـاه در کشـت خـالص و کشت مخلوط می باشد. اگرشاخص RCI برابر صفر باشد رقابت درون و برون گونه ای برابر است، اگر مثبـت باشـد رقابـت بـینگونه ای بیشتر است و اگر ارزش منفی داشته باشد بـدین معنـیاست که رقابت درون گونه ای بیشتر است (21). تجزیه و تحلیل آماری دادهها با استفاده از نرم افزار SPSS 21 انجام شد و جهت مقایسه میانگینها، از آزمون توکی استفاده گردید.
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:12 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.14.27 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:12 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.14.27 ]

۲۹
* ،** به ترتیب معنیدار در سطح آماری 5./. و 1./. ، ns غیرمعنی دار
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:12 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.14.27 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:12 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.4.14.27 ]

نتایج و بحث
کشت دو گونه یونجه و بروموس تومنتلوس به صورت خالص و مخلوط انجام شد. کشت خالص یونجه با MM، کشت خـالصبروموس تومنتلوس بـاBB ، کشـت مخلـوط دو گونـه بـاMB ، تنش کم، متوسط و زیاد به ترتیـب بـاII ،I و III و تـراکم 2 و4 تایی با d2 و d4 نشان داده شده است. تجزیـه واریـانس داده هـانشان داد که اثر تراکم، نوع کشت، تنش، اثر متقابل تراکم × نوع کشت، تراکم × تنش، نوع کشت × تنش و تراکم × نوع کشت × تنش بـر روی سـایر پارامترهـای مـورد بررسـی معنـی داراسـت
(جدول 2).

میزان عملکرد (تولید) در برداشت اول، دوم و سوم مقایسه میانگین عملکرد دو گونه در برداشت اول نشـان داد کـهکشت خالص نسبت بـه کشـت مخلـوط تولیـد بیشـتری دارد وبه ترتیب کشت خالص یونجه نسبت به کشت خالص برومـوسعملکرد بالاتری دارد. هم چنین بالاترین تولید صرف نظر از نـوعکاشت در تنش کم دیده مـی شـود . در ایـن مرحلـه از آزمـایش

۳۰
جدول 2. خلاصه تجزیه واریانس برای پارامترهای مورد بررسی تحت تأثیر تیمارهای تراکم، نوع کشت و تنش خشکی
در گونه های یونجه و بروموس تومنتلوس

طول
ریشه×1000 Cm ماده خشک ریشهبه ازاء یک پایه از گونه عملکرد
به ازاء یک پایه از گونه عملکرد
به ازاء یک پایه عملکرد کل برداشت سوم برداشتدوم برداشتاول منابع
تغییرات
398031/8 ** 0/4 ns 0/07** 0/05** 0/31** 0/06* 0/16** 0/01ns بلوک
6673719/7** 73/24** 70/05** 55/2** 3/04** 0/63** 0/18* 1/9** تراکم
242932054/4** 36/96** 56/22** 0/46** 5/51** 12/08** 26/49** 1/05** نوع کشت
98558134/3** 75/37** 53/42** 40/8** 294/38** 128/03** 30/49** 0/35** تنش
10817891/8** 3/09** 5/7** 0/4** 5/01** 1/8** 0/15* 0/94** تراکم × نوع کشت
3436261/3** 3/35** 4/77** 4/03** 0/31* 0/07* 0/22** 0/01ns تراکم × تنش
12810337/2** 9/56** 4/82** 0/06** 0/63** 2/06** 3/51** 0/29** نوع کشت × تنش
1539262/7** 2/74** 0/51** 0/2** 1/66** 1/6** 0/13* 0/24** تراکم × نوع کشت × تنش

65826/6
0/26
0/015 0/011
0/071
0/016
0/037 0/019 خطا

تولید در تنش زیاد بیشتر از تنش متوسط است که نشـان دهنـدهاین است که گیاهان هنوز به شدت تحت تأثیر تیمار آبیاری قرار نگرفته اند و گونه ها کاهش رطوبت را بـا کـاهش تولیـد جبـراننکرده اند. (شکل1-الف). مقایسه میـانگین عملکـرد گونـه هـایمورد مطالعه در برداشت دوم نشان داد کـه ماننـد برداشـت اولکشت خالص یونجه دارای بالاترین تولید است اما مقدار تولیـدعلوفه در کشت مخلوط نسبت به کشت خالص بروموس پیشـیگرفته (بیش از 3 برابر) و کمترین مقدار تولید علوفـه در کشـتخالص بروموس دیده می شود. میزان عملکرد در تمامی تیمارهـابا افزایش شدت تنش به طور معنی داری کاهش یافت. (شـکل 1-ب). مقایسه میانگین ها نشـان داد کـه بـا افـزایش شـدت تـنشعملکرد در برداشـت سـوم بـه طـور معنـی داری کـاهش یافـتبه طوری که تولید در تیمار تنش کم حدود 6/26 برابر تیمار تنش زیاد و 2/14 برابر تیمار تـنش متوسـط بـود. در ایـن مرحلـه ازبرداشت، کشت خالص بروموس تومنتلوس بـه طـور معنـی داری دارای بیشترین عملکرد است هم چنین اختلاف معنـی داری بـینعملکرد کشت خالص یونجه و کشـت مخلـوط وجـود نـدارد. (شکل1-ج). با مقایسه هر سه برداشت می توان گفت با گذشت زمان به علت اثر متقابل دو گونه یونجـه و برومـوس تومنتلـوسروند عملکرد در کشت خالص و مخلوط تغییر کرده و به مـرورنه تنها کشت مخلوط با کشت خالص یونجـه برابـری مـی کنـد،بلکه کشت خالص بروموس در برخی تیمارها بالاترین عملکـردرا داشته است.

عملکرد کل


پاسخ دهید